Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Wieczerza wigilijna

 

 

W wierzeniach ludowych noc wigilijna to noc, w czasie kt髍ej b潮kaj si duchy, jest to czas dziw體 i nadprzyrodzonych mocy, rz眃zony przez nieodgadniony 秝iat zmar硑ch. Tej nocy nie ma rzeczy niemo縧iwych. Ptaki rozmawiaj ludzkim g硂sem, m體i tak縠 zwierz阾a domowe. Zatopione w zamar硑ch jeziorach dzwony g硊cho j阠z. Woda w 紃骴砤ch i rzekach na chwil zamienia si w wino i mi骴, a nawet w p硑nne z硂to.

 


Biada cz硂wiekowi, kt髍y usi硂wa砨y zerwa zas硂n z tajemnic wigilijnej nocy. W tradycji ludowej zachowa硂 si mn髎two opowie禼i o 秏ia砶ach poch硂ni阾ych przez 紃骴砤, z kt髍ych chcieli zaczerpn辨 wina, o gospodarzach, kt髍zy od swoich wo丑w us硑szeli wyrok 秏ierci, gdy pods硊chiwali ich tajemn rozmow...

 


Korzenie wieczerzy wigilijnej si阦aj czas體 pras硂wia駍kich. Zamiast wieczerzy wigilijnej dawni S硂wianie mieli styp zaduszn. Do niedawna na wsi wierzono, 縠 w dzie wigilijny zjawiaj si na ziemi dusze zmar硑ch i przybieraj眂 posta w阣rowc體 czy zwierz眛 (szczeg髄nie wilk體), przychodz do swoich dom體. Jeszcze w XIX wieku wierzono, 縠 w czasie wieczerzy wigilijnej mo縩a ujrze osob zmar潮 w bie勘cym roku, nale縴 tylko wyj舵 do sieni i spojrze przez dziurk od klucza, a w體czas ujrzy si j siedz眂 na opr罂nionym miejscu. Dla przybysza z za秝iat體 zostawiano wolne miejsce przy stole. Dzi puste miejsce zostawiamy dla niespodziewanych go禼i.

 

Wigilii przypisywano znaczenie symboliczne, wr阠z magiczne. Za symboliczny uznawano spos骲 zachowania si przy stole, do wielu drobnych zdarze ca砮go dnia przywi眤ywano wielk wag - mog硑 bowiem zadecydowa o pomy秎no禼i i zdrowiu w przysz硑m roku. Wierzono, 縠 nieposzanowanie 秝i阾ego wieczoru mo縠 spowodowa wszelkie nieszcz甓cia.

 

Jaka Wigilia - taki ca硑 nast阷ny rok.

 

Na przestrzeni wiek體 zwyczaje ludowe i obrz阣y religijne r罂nych wyzna, narodowo禼i i kultur splata硑 si ze sob i 潮czy硑 w przedziwne formy. Cz甓 z nich zanika砤, inne wzbogaca硑 si i rozrasta硑. Antyczne, poga駍kie zwyczaje zespoli硑 si ze zwyczajami chrze禼ija駍kimi, a ka縟y nar骴 zabarwi je specyficznymi cechami swojej kultury i nada im w砤sn tre舵.

 

Niekt髍e zwyczaje zachowa硑 si w Polsce do dzisiaj, cho nie zawsze w pierwotnej formie.

 



Gospodarz rozpoczyna dzie wigilijny wypraw do lasu po zielone ga酬zie lub po drzewko. Las traktowany by jak tamten 秝iat, a wyniesiona z niego ukradkiem choinka mia砤 przynie舵 "z硂dziejowi" szcz甓cie i powodzenie. Od wiek體 zielone ga酬zie stanowi硑 symbol 縴cia, p硂dno禼i i rado禼i.

 

Wcze秐iej wiejskie izby ozdabiane by硑 pod砤糿ikami. Pod砤糿ik by robiony z ga酬zi 秝ierku, sosny lub jod硑, przystrojony orzechami, jab砶ami, kolorowymi wst笨kami. Wieszano go pod sufitem, nad sto砮m wigilijnym, nad drzwiami czy futrynami okien. Mia przynie舵 ludziom dobrobyt, szcz甓cie, urodzaj i zdrowie, chroni przed z砮m i urokami.

 

 

Do tradycji wigilijnych nale縜硂 dopilnowanie, aby do wieczerzy wigilijnej zasiada砤 parzysta liczba os骲; nieparzysta wr罂y mia砤 rych潮 秏ier jednego z biesiadnik體.

Wieczerza rozpoczyna砤 si wsp髄n modlitw i do ko馽a mia砤 charakter uroczysty i powa縩y. Nikomu - opr骳z gospodyni - nie wolno by硂 wstawa od sto硊 (wr罂y硂 to nieszcz甓cie lub 秏ier) ani rozmawia (aby w ci眊u roku nie by硂 k丑tni).

Liczba postnych potraw wigilijnych powinna by nieparzysta: dawniej u ch硂p體 by硂 5 do 7 potraw, 9 u szlachty, 11 lub 13 u arystokracji. Taka liczba potraw mia砤 zapewni urodzaj w nast阷nym roku.

Uwa縜no, 縠 nale縴 skosztowa wszystkich potraw wigilijnych, w體czas w ci眊u roku nie zazna si g硂du.

St蟪 by nakryty 秐ie縩obia硑m obrusem, poniewa biel w symbolice chrze禼ija駍kiej wyra縜 rado舵 i symbolizuje prawd, czysto舵 i doskona硂舵. Pod obrusem uk砤dano siano lub s硂m - jako symbol narodzin Pana Jezusa w stajence.

Wiele obrz阣體 i wierze wigilijnych zwi眤anych jest ze zdrowiem. Wierzono, 縠 kto w Wigili kichnie, ten b阣zie zdrowy przez ca硑 rok. Wiele potraw gotowano z rzepy, z nadziej, 縠 uchroni to przed b髄em z阞體. Jab砶a jedzone podczas wieczerzy mia硑 zapobiega b髄owi gard砤, a orzechy b髄owi z阞體.

W Wigili starano si nic nie po縴cza, uwa縜no bowiem, 縠 kto tego dnia co z domu swojego wydaje, ten niczego si nie dorobi.

Pami阾ano, aby przy wieczerzy mie przy sobie pieni眃ze - wtedy b阣 przez ca硑 rok. Myj眂 si rano, wk砤dano do wody kilka srebrnych, a nawet z硂tych monet. Dotykano ich, aby by silnym jak kruszec, z kt髍ego monety zrobiono.

Ca硑 dzie sp阣zano w spokoju i weso硂, gdy zapewnia硂 to szcz甓cie i pomy秎no舵 w przysz硑m roku.

Nale縜硂 uwa縜, aby w poranek wigilijny pierwszy do domu wszed m昕czyzna, a nie kobieta. Przyj禼ie m昕czyzny wr罂y硂 na ca硑 rok zdrowie, natomiast kobieta przynosi砤 choroby.

 

Niecierpliwie czekano pierwszej gwiazdy, gdy ta zaja秐ia砤 zbierali si go禼ie i dzieci ...rodzice wychodzili z op砤tkiem na talerzu - wspomina Bo縠 Narodzenie w swym rodzinnym domu Juliusz Ursyn Niemcewicz - a ka縟y z obecnych bior眂 op砤tek obchodzi wszystkich zebranych, a nawet s硊勘cych i 砤mi眂 go powtarza: bodaj by秏y na przysz硑 rok 砤mali go ze sob (Bystro, Warszawa 1976, s. 40). Podobnie rozpoczyna硑 si "Gody" - Bo縠 Narodzenie ch硂pskie, w drugiej po硂wie XIX w., we wsi pod硂wickiej, tak oto opisywane przez Reymonta: Boryna si prze縠gna, podzieli op砤tek, pojedni go ze czci, kieby ten chleb pa駍ki.

 

Niegdy op砤tkom wigilijnym przypisywano wiele r罂nych, niezwyk硑ch, dobroczynnych w砤禼iwo禼i. Sama ich obecno舵 w domu mia砤 zapewnia dostatek, spok骿 i b硂gos砤wie駍two bo縠, chroni dom przed piorunem, po縜rem i innymi nieszcz甓ciami. Wierzono, 縠 ten kto op砤tkiem si 砤mie nie zazna przez ca硑 rok g硂du i co wi阠ej b阣zie m骻 dzieli si chlebem z innymi. Wierzono, tak縠, 縠 je秎i kto zab潮kany w lesie przypomni sobie z kim op砤tek 砤ma, to szybko odnajdzie drog i szcz甓liwie powr骳i do domu. Okruch op砤tka wrzucony do studni mia oczyszcza wod, a pij眂ym j ludziom i zwierz阾om zapewni zdrowie i si酬.

 

 


Do wieczerzy wigilijnej zasiadano, gdy na niebie ukazywa砤 si pierwsza gwiazda - na pami眛k Gwiazdy betlejemskiej prowadz眂ej pasterzy do Betlejem.

 


Prezenty wr阠zano wtedy, gdy na niebie zap硂n瓿a pierwsza gwiazdka. Wigilijny zwyczaj obdarowywania si wywodzi si z rzymskich Saturnali體. Potem wi眤ano go z podarkami sk砤danemu ma砮mu Jezusowi przez Trzech Kr髄i.

 


Prezenty gwiazdkowe by硑 r罂ne, cho dzieciom na og蟪 dawano zabawki. W domach zamo縩ych, opr骳z cennych przedmiot體, m硂dym pannom i ch硂pcom k砤dziono na stole tak縠 pi阫nie napisane karteczki z dowcipnymi wierszami zawieraj眂ymi przewa縩ie aluzj do ma晨e駍twa.

 


Najpopularniejsze potrawy wigilijne w dawnych czasach to: zupa migda硂wa, karp na szaro, szczupak z szafranem, groch z kapust, kluski z makiem i miodem, tradycyjna kutia, przyrz眃zana z kaszy pszennej, miodu i maku oraz kompot z suszonych owoc體.

 

Wszystkim daniom wigilijnym przypisywano symboliczne znaczenie, np. chleb symbolizowa dobrobyt i pocz眛ek nowego 縴cia, wypieki z m眐i zapewnia硑 pomy秎no舵 w nadchodz眂ym roku, ryba przypomina砤 o chrzcie, zmartwychwstaniu, odradzaniu 縴cia oraz nie秏iertelno禼i, groch - chroni przed chorobami, mak by symbolem p硂dno禼i.

 

 

Jeszcze jakie pi赕dziesi眛 lat temu nie tylko ka縟y region Polski, ale niemal ka縟a wie mia砤 swoje miejscowe, regionalne potrawy wigilijne. Najpierw by buraczany kwas, gotowany na grzybach z ziemniakami ca硑mi, a potem przysz硑 秎edzie w m眂e obtaczane i sma縪ne na oleju konopnym, p蠹niej za pszenne kluski z makiem, a potem sz砤 kapusta z grzybami, olejem r體nie omaszczona, a na ostatek poda砤 Jagusia przysmak prawdziwy, bo racuszki z gryczanej m眐i z miodem zatarte i w makowym oleju upra縪ne, a przegryzali to wszystko prostym chlebem, bo placka ni strucli, 縠 z mlekiem i mas砮m by硑, nie godzi硂 si je舵 dnia tego...
(Reymont, Ch硂pi)

 

is硑 post zachowywa砤 prosta ludno舵. Uczty wigilijne w staropolskich dworach wyr罂nia硑 si ogromn r罂norodno禼i.
Po kolacji zapalano na choince 秝ieczki i zaczynano 秔iewa kol阣y, ogl眃ano podarunki, a p蠹niej, a do pasterki, grano w ko禼i i karty na orzechy. Od wiek體 istnia砤 tradycja, 縠 gra w ten w砤秐ie wiecz髍 ma przynosi szcz甓cie, lecz zwyczajowe prawo zabrania硂 gry na pieni眃ze.

 


Istnia硂 wiele wr罂b wigilijnych, na przyk砤d dotycz眂ych zam笨p骿禼ia i o縠nku.

 

Po wieczerzy panny i kawalerowie ci眊n阬i 糳糱砤 s硂my spod obrusa. Zielone oznacza硂 秎ub, zwi阣砮 - oczekiwanie, 矿硉e - staropanie駍two lub pozostanie w stanie kawalerskim.

Dziewcz阾a wychodzi硑 przed dom i wo砤硑 g硂秐o; z kt髍ej strony echo odpowiedzia硂, z tej m笨 przyjdzie.

 

W Polsce kolacja wigilijna ma znaczenie szczeg髄ne. Historia naszego narodu sprawi砤, 縠 r罂nymi wyrokami i "ukazami" w砤dze zaborcze i okupacyjne wysy砤硑 Polak體 na Sybir, do oboz體 koncentracyjnych, na emigracj. Zawsze i wsz阣zie jednak w noc wigilijn spotykali si wygna馽y, 縠by okaza sobie blisko舵, 縠by prze砤ma si op砤tkiem.

 

 

Bibliografia:

1. Golon Krystyna: Tradycje i obyczaje 秝i眛 Bo縠go Narodzenia jako wyj眛kowa pami眛ka rodzinna. "Biblioteka w Szkole" 2004 nr 11 s. 10-12
2. Hry-Ku秏ierek Renata: Polskie tradycje doroczne. Pozna: Publicat, 2005. ISBN 83-245-0499-0
3. Szymanderska Hanna: Wigilia. Warszawa: iat Ksi笨ki, 2006. ISBN83-247-0355-1
4. Wojciechowska Beata: Od God體 do Trzech Kr髄i: zwyczaje bo縪narodzeniowe i noworoczne w 秗edniowiecznej Polsce. "M體i Wieki" 2004 nr 12 s.22-27

 



wersja spakowana w formacie Microsoft Word (730 KB)

dzia: Kr髏kie gazetki na d硊gie przerwy