Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Dooko砤 wielkanocnego jajka

DOOKO

WIELKANOCNEGO JAJKA

Wielkanoc to jedno z najpi阫niejszych 秝i眛 chrze禼ija駍kich.

W Wielk Niedziel dzwony w ko禼iele og砤szaj 秝iatu, 縠 Chrystus zmartwychwsta. Ca砤 rodzina zasiada do uroczystego 秐iadania.

Na wielkanocnym stole stoi koszyczek, a w nim cukrowy baranek, pisanki i pokarmy po秝i阠one w Wielk Sobot. Wszyscy dziel si jajkiem, 縴cz眂 sobie pomy秎no禼i, zdrowia i b硂gos砤wie駍twa Bo縠go.

Z Wielkanoc wi笨e si wiele pi阫nych legend i ludowych zwyczaj體. Przypomnijmy niekt髍e z nich, te zwi眤ane z .. jajkiem.

W砤秐ie ono, raz w roku, na Wielkanoc, wyst阷uje w g丑wnej roli!


"JAJKOWE" PRZESY

Jajko - to znak wszelkiego pocz眛ku, narodzin i zmartwychwstania.

W ludowych wierzeniach jajko by硂 lekarstwem na choroby, chroni硂 przed po縜rem i z硑mi duchami, zapewnia硂 urodzaj w polu i ogrodzie, a nawet powodzenie w mi硂禼i. Wierzono, 縠 jajko ma znaczenie magiczne, dlatego u縴wano go jako kamienia w阦ielnego przy budowie nowych dom體. Taczanie jaja po ciele chorego mia硂 "wlewa" w niego nowe si硑. Noworodka my硂 si w wodzie, do kt髍ej wk砤dano, poza innymi przedmiotami maj眂ymi zapewni szcz甓cie i bogactwo, r體nie jajo. Wydmuszki pisanek wielkanocnych po硂縪ne pod drzewami owocowymi mia硑 chroni je przed szkodnikami. Wierzono, 縠 wrzucone w p硂mienie ugasz po縜r. i阠onym jajkiem dotykano zwierz眛 gospodarskich - co mia硂 ochroni przed chorobami. Pisank zakopywano pod progiem domu w celu zagrodzenia dost阷u si硂m nieczystym.


W mitologiach wielu lud體 mo縩a znale兼 opowie舵 o jaju, z kt髍ego powsta 秝iat. Jajko uwa縜no r體nie za symbol zmartwychwstania, ukrytego w zarodku nieustannie odradzaj眂ego si 縴cia w przyrodzie, tajemniczej si硑 istnienia. Z jajka wykluwa si kurczak, kt髍y jest symbolem nowego 縴cia.


SK WZI。 SI ZWYCZAJ MALOWANIA JAJ?

Podanie greckie z X wieku zapewnia, 縠 zwyczaj malowania jaj na Wielkanoc zapocz眛kowa砤 Maria Magdalena, kt髍ej przy grobie Chrystusa ukaza si anio i powiedzia: "Nie p砤cz, Maryjo! Chrystus zmartwychwsta". Uradowana pobieg砤 do domu i ze zdziwieniem stwierdzi砤, 縠 wszystkie jajka, jakie mia砤 w misce, zabarwi硑 si na czerwono. Wynios砤 je na drog i podarowa砤 przechodz眂ym w砤秐ie aposto硂m. Oznajmi砤 przy tym nowin o zmartwychwstaniu. Czerwone jajka zamieni硑 si w ptaki, kt髍e, 鎤ierkaj眂, wyfrun瓿y z r眐 aposto丑w i unios硑 w niebo. Odczytano to jako znak, 縠 po 秏ierci nast阷uje zmartwychwstanie i nowe 縴cie.

Zwyczaj zdobienia jaj i wykorzystywania ich w celach magicznych si阦a staro縴tno禼i. Wykorzystywano je w obrz阣ach pogrzebowych i zwi眤anych z kultem zmar硑ch. Najstarsze pisanki - datowane na III w. - odnaleziono w grobowcach i wykopaliskach w Asharah na Bliskim Wschodzie. Sztuka zdobienia jajek znana by砤 Egipcjanom, Persom, Chi馽zykom, Fenicjanom, Grekom i Rzymianom. Najdawniejsze polskie pisanki pochodz z X w., cho przyjmuje si powszechnie, 縠 zdobienie jaj by硂 znane S硂wianom ju wcze秐iej. Fragmenty najstarszych pisanek odnaleziono pod Wroc砤wiem i Opolem.


CO MO疦A ZROBI Z PISANK

Pisanki dawano w podarunku jako dow骴 縴czliwo禼i i sympatii. Dostawali je cz硂nkowie rodziny, dzieci chrzestne, osoby zaprzyja糿ione. Je秎i ch硂pakowi podoba砤 si jaka panna, oznajmia jej o tym, wr阠zaj眂 pisank. Je縠li dziewczyna j przyj瓿a i w zamian da砤 swoj, znaczy硂 to, 縠 odwzajemnia uczucia kawalera. Ale tylko panny na wydaniu mog硑 robi pisanki!

" Kogo kocham i mi硊j, temu jajko podaruj."

Pisanki nosi硂 si nawet na cmentarze, gdzie k砤dziono je na groby bliskich.

Pe硁i硑 one te rol wykupu w obrz阣ach wielkanocnych, np. w czasie smagania, dyngusu, chodzenia z barankiem lub kurkiem.

 

Panna mog砤 dosta tak縠 s硂dkie jajo z czekolady i marcepanu - czasem znajdowa砤 w nim pier禼ionek z brylantem, ofiarowany przez adoratora. Tak od XVIII w. obdarowywano si w wytwornym towarzystwie. Najbardziej kosztowne s ze z硂ta, przyozdobione szlachetnymi kamieniami. Francuski jubiler Faberge produkowa takie ekskluzywne egzemplarze na zam體ienie cara Rosji. Pierwsze "jajko" zosta硂 zam體ione przez cara Aleksandra III w 1885 r. i sta硂 si w砤sno禼i carycy El縝iety. Dla mniej wymagaj眂ych s jaja z drewna, porcelany i gliny.

Cho pisanki z Cepelii

S sto硊 ozdob,

Ja tam wol pisanki

W砤snego wyrobu.

Tadeusz Fangrat "Pisanki"

Pisanki s硊縴硑 do zabawy w "taczanki". Turla硂 si po stole malowane jaja, zderzaj眂 je ze sob. Wygrywa ten, czyja pisanka pozosta砤 niest硊czona. Znana te by砤 zabawa polegaj眂a na turlaniu jajek z opartej o ziemi deseczki. Wygrywa硂 jajko, kt髍e potoczy硂 si najdalej.

Jak pisze Kad硊bek"Polacy z dawien dawna (...) bawili si z panami swymi jak z malowanymi jajkami". Owa zabawa, nazywana "na wybitki", "w bitki" lub "walatka", polega砤 na uderzaniu jednej pisanki o drug — wygrywa ten, kto st硊k jajko przeciwnika.

"Zwyczaj malowania jaj wielkanocnych by powszechny w narodzie" — pisze Gloger w "Encyklopedii staropolskiej" i podaje r罂ne sposoby, do dzi zreszt stosowane, przygotowywania pisanek i kraszanek.

"Rysuj jajko rozpuszczonym woskiem, aby farba miejsc powoskowanych nie pokry砤. Rysowanie zowi «pisaniem», st眃 nazwa «pisanki», tak jak dawnych «dzban體 pisanych» (...). Upowszechnione desenie maj swe nazwy od wzor體 i podobie駍tw, rysuj wi阠 w ga潮zki, w drabinki, w wiatraczki, w jab硊szka, w serduszka, w kurze 砤pki itd. Jako narz阣zi do pisania u縴waj szpilek, igie, kozik體, szyde, s硂mek i drewienek".


RODZAJE JAJ WIELKANOCNYCH

Nazwy jaj wielkanocnych zale勘 od sposobu ich barwienia.

Kraszanki - jajka o czerwonej barwie, od staropolskiego s硂wa "krasi" - barwi, upi阫sza.

Malowanki - jajka jednobarwne o innych kolorach.

Skrobanki - na jednolitym tle kraszanki lub malowanki wyskrobuje si wzorek (np. szpilk).

Wyklejanki - jajka z naklejonym obrazkiem z listk體, sitowia, w丑czki itp.

Nalepianki - jajka ozdobione nalepionymi na skorupk r罂nobarwnymi wycinkami z papieru.

Pisanki - przed zanurzeniem jajka w barwnym roztworze robi si na nim wzory woskiem. Tam, gdzie by wosk, zostawa bia硑, niepomalowany 秎ad na kolorowym tle. Dawniej po naniesieniu wzoru na skorup jajka, farbowano je u縴waj眂 naturalnych barwnik體, kt髍e dawa硑 pi阫ne kolory. I tak kolor zielony uzyskiwano z listk體 m硂dego 縴ta, kolor czerwonawo-矿硉y z 硊sek cebuli, kolor ciemnobr眤owy i czarny z kory 秎iwy lub olchy, kolor czerwony uzyskiwano dzi阫i burakom a kolor niebieski z p砤tk體 kwiatu b砤watka. Po wykonaniu wzoru woskiem i zabarwieniu skorupy, z wysuszonego jajka 禼ierano wosk uzyskuj眂 zaplanowane, bia砮 wzory, tworz眂e pi阫n, dwubarwn pisank.

Pisanki, kraszanki, malowanki mia硑 sens symboliczny. Uwa縜no, 縠 malowanie jaj jest jednym z warunk體 istnienia 秝iata. Ich zdobieniem we wzory geometryczne lub ro秎inne zajmowa硑 si dawniej tylko kobiety, kt髍e wyp阣za硑 z izby ka縟ego przybysza p砪i m阺kiej i odczynia硑 urok, kt髍y m骻 rzuci na pisanki i jeszcze nie ozdobione jajka:

S髄 tobie w oczach, kamie w z阞ach. Jak ziemia woskowi nie szkodzi, tak twoje oczy niech nie szkodz pisankom.

Barwy pisanek maj swoje symboliczne znaczenie; tak wi阠 fioletowa i niebieska oznacza 縜硂b i Wielki Post, czerwona - krew Chrystusa przelan na krzy縰 za nasze grzechy, a zielona, br眤owa i 矿硉a - rado舵 ze zmartwychwstania.


PISANKOWE ZWYCZAJE

W r罂nych krajach 秝i阾owanie z jajkami wygl眃a inaczej. W Holandii dzieci szukaj jajek ukrytych w domu, we Francji - w ogrodzie. W Niemczech pomalowane na zielono jajka wr阠za si przyjacio硂m, w Szwecji za ca砤 rodzina z ochot bawi si w "taczanki".

W Bu砱arii czerwone wielkanocne jajka maluje si w Wielki Czwartek albo w Wielki Pi眛ek. Pierwszym umalowanym na czerwono jajkiem babcia kre秎i znak krzy縜 na czo砤ch dzieci, 縠by by硑 zdrowe i rumiane przez ca硑 rok. To jajko k砤dzie si przed domow ikon, w skrzyni z wianem dziewczyny albo zakopuje si na 秗odku pola, 縠by chroni硂 je przed gradem.

Patrzcie,

Ile na stole pisanek!

Ka縟a ma oczy

Malowane,

Naklejane.

Ka縟a ma u秏iech

Kolorowy

I le縴 na stole grzecznie,

痚by si nie pot硊c

Przypadkiem

W dzie 秝i眛eczny.

Ale pami阾ajcie!

Pisanki

Nie s do jedzenia.

Z pisanek si wykluj

IECZNE 痀CZENIA.

Dorota Gellner "Pisanki"

痀CZYMY WESOCH PISANEK W KOLORACH T蔆ZY

I IECZNEGO UIECHU!

Bibliografia:


wersja spakowana w formacie Microsoft Word (579 KB)

dzia: Kr髏kie gazetki na d硊gie przerwy