Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
眤oki nie g阺i...


眘ka mowa to polska gwara!
       "Mow 秎眘k - jak t硊maczy cz阺to profesor Jan Miodek, popularyzator gwar 秎眘kich w Polsce - nale縴 uzna za jedn z najbardziej archaicznych gwar polskich. Mo縩a bez przesady powiedzie, 縠 jest to najbardziej polska gwara spo秗骴 wszystkich polskich gwar i 縠 to uporczywe trzymanie si gwary, umo縧iwi硂 眤akom, mimo ci昕kiego po硂縠nia, dochowanie swego rodzimego j陑yka".
Gwara to nie tylko s硂wa. Filarem 秎眘kiej mowy jest r體nie intonacja, charakterystyczna "秎眘ka sk砤dnia" i ch赕 do "godanio".


Kto ty jeste?

Czy ty Polok? Jo Polokiym,
Ale 縠ch ty je 眤okiym!
Kaj ty miyszkosz? Tu na 眘ku,
Na tym pi阫nym Polski konsku!
Kim je Polska? M Ojczyzn!
A kim 眘k? Je Ojcowizn!
Przejesz Polsce? To, 縠 przaja!
A 眘kowi? On Mo raja
Piyrszo, on je dycki piyrszy,
Najwa縩iejszy, nojpiykniyjszy!
Sk眃 si 眘k wzi背? Wzi背 si z tchnienia
Ponboczkowego stworzenia!
Jak godk godosz? Godom
Nasz piykn polsk mow,
No, ale ty fest si storom
Goda 秎眘k godk, gwar!
Dbosz o gwara? Chca by by砤,
痚by nigdy ny zginy砤,
Bo Sl眤oki to niy gynsi!
Niych si nom 眤akom szczyn禼i!

Jod硂 z naszego sto硊, czyli co jedz 眤acy

nudelzupa - ros蟪 z makaronem
nudel - makaron
縴m硑 - bu砶i
knobloszka - par體ka
bratkartofle - sma縪ne kartofle
brauza - oran縜da
krupniok - kaszanka
woszt - kie砨asa
bombony - cukiereki
puding - budy
sza硂t - sa砤tka
sikorki - placki ziemniaczane
karminadel - kotlet mielony
cwibaki - sucharki
ko硂czyk - dro縟z體ka
ko砤cz - ciasto dro縟縪we
kreple - p眂zki

Owoce i warzywa:

jag骴ki - porzeczki
cze秐ie - czere秐ie
ostryn縴ny - je縴ny
radliska - rzodkiewka
tomata - pomidor
apluzyna - pomara馽za
bania - dynia
wieprzki - agrest

Obleczenie, czyli w co si ubieraj na 眘ku:

anzug = galoty + westa + kabot
garnitur = spodnie + kamizelka + marynarka
szaket - marynarka
binder, szlips - krawat
arbajancug - ubranie robocze
beretka - beret
czopka, copka, mycka - czapka
fuzekle, zoki - skarpety
glazyjki - r阫awiczki sk髍zane
kapuca - kaptur
kecka - sp骴nica
turnszu硑 - tenis體ki
mantel - p砤szcz
owerol - dres
szczewiki - buty
batki - k眕iel體ki

眘kie wyliczanki:

Jak dzieci zaczynaj swoje zabawy, to trzeba najpierw ustali, kto si bawi, a kto nie. Wi阠 m體i si:

Kto sie bawi palec pod budka, bo za minutka zawiyrom budka.

P蠹niej z tych, co si bawi, trzeba wybra tego, co pierwszy goni lub szuka, a by zrobi to sprawiedliwie, potrzebne s wyliczanki:

Iki, piki,
Dwa szpyndliki,
Iki, piki raus!
Roz, dwa, trzi, tera
szukasz Ty!
Zaro do trzech policzymy
I trzeciego wyciepnymy!

 

Zwierz阾a:

Kamela mo dwa pukle!
Kokot Kopruch
Afa Elefant Pultok
bo縪 kr體ka boco szmaterlok

 

A oto niekt髍e zawody:

Szkolorz, Szkolok Rechtorka
Grubiorze Grubiok
Fusbaler Dochtor
wojok farosz

 

B阣眂 na 眘ku, mo縠sz us硑sze r罂ne zwroty, dobrze wiedzie, co oznaczaj:

 Co si ciepiesz? - Co podskakujesz?
 Ciepnij bala - podaj pi砶
 Dej se pozor - uwa縜j
 Niy godej tela - nie gadaj tyle
 Ale bydzie w doma haja - ale b阣zie w domu awantura
 Dej si karnoc na kole! - daj si przejecha np. na rowerze
 Wyciepnij te stare klamory - wyrzu te stare graty (niepotrzebne rzeczy)
 Jak si bajtel mianujesz? - Jak si dziecko nazywasz?
 Kaj my som? - Gdzie jeste秏y?
 Pojedzony? - Najedzony?
 Na dzisiaj szlus! - Na dzisiaj koniec

W latach 60, 70 i 80 -tych XX wieku 眤acy wstydzili si swojej gwary. Zacz瓿o si wtedy m體i, 縠 gwara 秎眘ka zamiera. By硂 to jednak z硊dzenie. 眘kiej mowy nie by硂 w radiu, telewizji, gazetach i 縴ciu publicznym, ale by砤 obecna w 縴ciu codziennym. Prze硂m w tej dziedzinie zwi眤any jest z przemianami demokratycznymi w naszym kraju. Po roku 1989 nieskr阷owane cenzur 秗odki masowego przekazu zacz瓿y szuka inspiracji w kulturze lokalnej. Na 眘ku wtedy zacz瓿o si si阦a po teksty gwarowe. Dzi organizowane s konkursy gaw阣ziarzy i festiwale "秎眘kiego 秔iewania".

 

A to jeden z popularnych wierszy Juliana Tuwima w gwarze 秎眘kiej:

Pan Hilary

Loto, tyro pan Hilary, do dekla mu piere
Bo kaj ten boroczek posio swoi brele.
Szuko w galotach, kabot obmacuje,
Przewraco szczewiki, psi馽o znajduje.
Bajzel w szranku i w byfyju
Tera leci do antryju.
"Kurde" - wo砤 - "kurde bele!
Kto mi rombno moi brele!"
Wywraco le縜nka i pod ni filuje,
Borok sie wnerwio, gnatow ju nie czuje.
Sztucho w kachloku, kopie w kredynsie,
Glaca spocona, caly si trzynsie.
Piero駍ki brele na amyn kaj wcisny硂
Za oknym ju downo blank sie sciymni硂
Do zrzadla oroz zaglondo Hilary-
A mu po puklu przefurg硑 ciary.
Spoziyro na kichol, po 砮pie sie puko,
Bo znejdly sie brele - te, co tak ich szuko.
Czy to ni ma ga馼a? - Powiydzcie sami,
Mie brele na nosie a szuka pod ryczkami.

Marek Szo硉ysek

Marek Szo硉ysek - autor wielu popularnych ksi笨ek o 眘ku. Jest nauczycielem historii w IV Liceum Og髄nokszta砪眂ym w Rybniku, redaktorem "Gazety Rybnickiej", w砤禼icielem wydawnictwa "眘kie ABC". Za swoje publikacje ksi笨kowe i prasowe otrzyma wiele nagr骴.
A tak pisze o swojej tw髍czo禼i:
" Ponboczek stworzy 秝iat, ale dla cz硂wieka zostawi jeszcze bardzo wiele do zrobienia. Dlatego wype硁iaj眂 Ponboczkowe " czy馽ie sobie ziemie poddan" ludzie buduj domy, odkrywaj nieznane miejsca na ziemi czy wynajduj maszyny. Natomiast jo, Marek Szo硉ysek, pisza ksi笨ki o 眘ku!"

Opracowa砤 Katarzyna Szcze秐iak-Wodniok

Wykorzystano:

Szo硉ysek Marek: "眘k takie miejsce na ziemi". Rybnik 1998
Szo硉ysek Marek: "Elementarz 眘ki". Rybnik 2001
Szo硉ysek Marek: "眤oki nie g阺i". Rybnik 2002
oraz stron: www.szoltysek.com.pl



wersja spakowana w formacie Microsoft Word (1141 KB)

dzia: Kr髏kie gazetki na d硊gie przerwy