Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Wynalazki z codziennego 縴cia

WIEI
BIBLIOTECZNE

WYNALAZKI Z CODZIENNEGO 痀CIA

Wynajdywanie polega na tworzeniu czego nowego, czego, co nie istnia硂 przedtem. Mo縠 to by jaki przedmiot codziennego u縴tku, narz阣zie czy urz眃zenie. Mo縠 to by nowy spos骲 ogrzewania dom體 itp. W砤秐ie dzi阫i dokonywaniu wynalazk體 縴cie ludzko禼i uleg硂 w ci眊u dziej體 tak ogromnym przemianom i mo縧iwy jest rozw骿 techniki i post阷 ludzko禼i.

AGRAFKA

Dzisiejsza przypomina swoje poprzedniczki tylko nazw. Tamte by硑 drogocennymi klejnotami, noszonymi zawsze na wierzchu, cz阺to nazywane zaponkami. Spinano nimi dwie cz甓ci kostiumu, przypinano do ozd骲 g硂wy. Stosowano je ju za czas體 cesarza greckiego Bazylego II (957-1025). Miko砤j Rej z Nag硂wic wymienia agrafk, czyli zaponk w秗骴 ozd骲 niewie禼ich. Pisze, 縠 ubieraj眂a si strojnisia "k砤dzie per硑 na palce, na szyj 砤馽uszki, wiesza na pier zaponki, na uszy zauszki".

BUTY

"Wesz硑 w mod" ju w zamierzch硑ch czasach. Zmienia硂 si tylko tworzywo, z kt髍ego je wykonywano, oraz fasony. Staro縴tniEgipcjanie nosili sanda硑 i trzewiki. Wyrabiano je z mocnego, elastycznego papirusu (ro秎ina). Staro縴tni Grecy i Rzymianie nosili sanda硑, sk砤daj眂e si ze sk髍zanych podeszew i cienkich rzemieni, kt髍ymi podeszwy te przywi眤ywano do st髉.

Ciekawostka: Najwi阫szy but 秝iata znajduje si w Leising (Niemcy) i stanowi eksponat miejscowego muzeum. D硊go舵 tego buta wynosi 2 m, a wysoko舵 (jest z cholew) 3,75 m. Wykonany zosta w 1925 roku przez sze禼iu najwybitniejszych mistrz體 szewskich 秝iata.

CHUSTKA do nosa

Znana by砤 ju w staro縴tnym Egipcie, gdzie wyst阷owa砤 w charakterze amuletu posiadaj眂ego moc odczyniania urok體. Noszono j na szyi. U Maur體 dawano chusteczk na znak mi硂禼i i dozgonnej przyja糿i. Staro縴tni Grecy o秏ielili  si ju u縴 chusteczki do tego, co trzeba. Z czasem wycieranie nosa chustk sta硂 si zwyczajem. W Polsce jeszcze w XVII w. Chustki do nosa by硑 rzadko u縴wane zar體no przez m昕czyzn, jak i przez kobiety. W XVIII w. Gdy rozpowszechnia si w ca砮j Europie na丑g za縴wania tabaki staje si czym nieodzownym.

DYWAN

Przyw阣rowa do nas z Persji, gdzie znano go i u縴wano ju we wczesnym 秗edniowieczu. Do Europy przyw阣rowa w wieku XV. W Polsce dywan zwano kobiercem.

EKLER (ZAMEK BSKAWICZNY)

Pochodzi z USA. Wymy秎i go w 1896 roku Witcomb Judson, producent galanterii sk髍zanej w Chicago. Zamek b硑skawiczny gruby i do舵 ci昕ko chodzi, nadawa si jedynie do toreb podr罂nych i walizek. W1902 roku nowy typ zamka wymy秎i Holender Hendrikus Van Denzen, krawiec z Amsterdamu, ale dopiero Amerykanin Gideon Sundback mia wi阠ej szcz甓cia. W 1913 roku wynalaz metalowy zamek, kt髍ego u縴wamy do dzi.

FILI疉NKA

Aby秏y mogli pi z fili縜nki trzeba by硂 wynale兼 porcelan. Wynaleziono ja na dalekim Wschodzie, w Chinach. Znajduj si tam bowiem bogate pok砤d surowca potrzebnego do jej wyrobu  u st髉 jednej z wielkich g髍, po chi駍ku zwanej kau-ling (wysoka g髍a). St眃 nazwa kaolin (rodzaj gliny) u縴wanej do produkcji porcelany.  Znajomo舵 produkcji porcelany dosta砤 si z Chin do Korei, a stamt眃 do Japonii. Tajemnica wyrobu porcelany do Europy nie dotar砤. Dopiero w XVIII w. Bottger  alchemik kr髄a polskiego Augusta II dokonuje ciekawego odkrycia. Poszukuj眂 sposob體 wytwarzania z硂ta potrzebnego zad硊縪nemu kr髄owi przypadkowo stwierdza obecno舵 kaolinu w m眂zce u縴wanej w體czas do pudrowania peruk.

GRZEBIE

U縴wany ju 4000 lat temu, czyli w epoce kamiennej. Zrobiony by wtedy z rybich o禼i. P蠹niej cz硂wiek robi grzebienie z rogu, ko禼i zwierz阠ych, drzewa. W staro縴tnej Grecji pojawi硑 si obok grzebieni do czesania grzebienie do podtrzymywania fryzur. W 秗edniowieczu rozpowszechni si zwyczaj wk砤dania grzebieni do trumny, a nieczesanie si uwa縜ne by硂 za grzech. W XVI wieku ozdoby grzebieni z religijnych staj si bardziej 秝ieckie.

W XVI wieku pojawi硑 si grzebienie o硂wiane, pono u秏ierzaj眂e b髄 g硂wy. W nast阷nym wieku  zacz阾o produkowa grzebienie do czesania peruk. W XIX w. We Francji pojawi硑 si grzebienie kauczukowe, kt髍e nie zdoby硑 jednak takiej popularno禼i jak rogowe. W XX wieku stary, rogowy grzebie wypar硑 tworzywa sztuczne.

HERBATA

Pierwsze wzmianki o uprawie herbaty znajduj si w najstarszych dokumentach chi駍kich - sprzed 3000 lat przed n.e. Z Chin dotar砤 do Japonii. Europejczycy dowiedzieli si o herbacie od kupc體 arabskich ju w IX w., lecz sztuk parzenia herbaty i zwyczaj jej picia przywie糽i dopiero do swego kraju holenderscy 縠glarze. W Polsce pojawi砤 si pod koniec XVII w. Nazywano j r罂nie gierbata, arbata, herbatycyja, harbata albo z硂秎iwie garbata.

IG

Zosta砤 wynaleziona w zamierzch硑ch czasach przez cz硂wieka ubieraj眂ego si w sk髍y z upolowanych zwierz眛. Pierwszymi ig砤mi by硑 o禼i rybie i cienkie, d硊gie ko禼i zwierz眛, posiadaj眂e naturalne otwory, jako nitka s硊縴硑 mocne trawy czy 硑ko. Potem zacz阾o wyrabia ig硑 z drewna, rogu, z br眤u 縠laza, z硂ta. Pierwsze fabryki igie powsta硑 dopiero w XIX wieku we Francji.

JOGURT

Spo縴wany ju w dawnych czasach na Bliskim Wschodzie by po prostu zsiad硑m kozim mlekiem. Jogurt to mleko 禼i阾e pod wp硑wem bakterii. Dzi mamy rozmaite jogurty, od robionych z chudego mleka do wytwarzanych z mleka pe硁ot硊stego.

KLUCZ

I zamek oczywi禼ie to przedmioty o zagadkowym pochodzeniu. Tradycja g硂si, 縠 wynalaz je w VI wieku przed n.e. Grek Teodoros. Ale poeci powo硊j si na "Odysej" Homera, kt髍ego bohaterka, Penelopa, oczekuj眂 na powr髏 m昕a, Odyseusza spod Troi dzier縴 klucz domowego skarbca.. Prawdopodobnie wi阠 klucz by znany ju w Grecji w IX-VIII wieku przed n.e.

W Polsce klucze znane s od najdawniejszych czas體. Istnia klucz do otwierania zamk體 warownych u furt i bram, "gienera砮m" zwany, inny - mniejszy, otwieraj眂y zamek ryglowy przy drzwiach wej禼iowych domu - nazywa si "prymus", bo pierwszy by na 縠laznej obr眂zce...

LUSTRO

Pierwszym lustrem by砤 woda. P蠹niej cz硂wiek przegl眃a si w kawa砶u wypolerowanego metalu. Mimo troskliwej piel阦nacji z czasem 秐iedzia硑 i stawa硑 si bezu縴teczne.

Rzymianie wytwarzali lustra srebrne, a nawet z硂te, okr眊砮 i kwadratowe, z misternie rze糱ionymi ramkami. Kto wynalaz pierwsze lustro ze szk砤 poci眊ni阾ego metalem - nie wiadomo. Podobno jaki szklarz fenicki, mieszkaniec Sydonu. Dopiero w XVI wieku, produkcj szklanych luster zaj阬i si szklarze z Murano ko硂 Wenecji. Lustra z Murano zwane weneckimi, sprzedawane w ca砮j Europie, nie by硑 jednak doskona砮. Pod koniec XVII w. lustra szklane przestaj by rzadko禼i.

疜A

Nale縴 do tych przedmiot體 codziennego u縴tku, kt髍e nie maj wynalazcy. Jest stara jak 秝iat. Za pierwsz 硑縦, kt髍a jak nale縴 przypuszcza, s硊縴砤 cz硂wiekowi jego w砤sna d硂, p蠹niej pewnie jaki korze, a wreszcie, na wy縮zym stopniu cywilizacji - 硑縦a drewniana. W Polsce mieszczanie w XVII i XVIII w. u縴wali 硑縠k drewnianych, a tak縠 i srebrnych, zale縩ie od stopnia zamo縩o禼i. Ch硂pi pos硊giwali si drewnianymi w砤snej roboty. W XIX w. Rozpowszechni硑 si po miastach 硑縦i blaszane, a tak縠 dro縮ze, platerowane.

MYD

Wynale糽i Fenicjanie. A 縠 to byli znakomici 縠glarze i kupcy, rozpowszechnili sw骿 wynalazek bez trudu. W pierwszym stuleciu naszej ery ludy zamieszkuj眂e po硊dniow cz甓 zachodniej i 秗odkowej Europy nie tylko znaj myd硂, ale nawet umiej je produkowa. G丑wnym surowcem do wyrobu myd砤 s ro秎iny wydzielaj眂e pian. Wywary z tych ro秎in 潮czono z t硊szczem zwierz阠ym. W Polsce mydlarnie, czyli wytw髍nie myd砤 pokazuj si ju w XIV w. Jednak dopiero w XIX w. myd硂 sta硂 si przedmiotem powszechnej potrzeby.

N盈

Jest potomkiem narz阣zia robionego z 硊panego kamienia, potem z twardego drewna, zwierz阠ego 縠bra, wreszcie z br眤u i 縠laza. W takim kszta砪ie w jakim go znamy zjawi si ju dawno, lecz by u縴wany tylko w kuchni. Tytu "sto硂wy" otrzyma nu dopiero w XVII wieku, gdy zaj背 zaszczytne miejsce na biesiadnym stole. N罂, podobnie jak widelec, a dawniej i 硑縦 trzeba by硂 przynosi z sob. Nawet na kr髄ewskich sto砤ch no縠 i widelce dawano jedynie cudzoziemcom, kt髍zy ich ze sob nie wozili. Dopiero za Augusta II Mocnego wchodzi powoli zwyczaj u縴czania go禼iom no縴 i widelc體 gospodarza.

OKULARY

Pierwsze przyrz眃y powi阫szaj眂e, jakie dotrwa硑 do obecnych czas體, pochodz z trzeciego tysi眂lecia przed nasz er. Do rozwoju optyki przyczyni si Euklides (ok. 365 - ok. 300 przed n.e.). Tw髍cami pierwszych okular體, to jest soczewek powi阫szaj眂ych do obserwowania przedmiot體 bliskich, byli: Anglik Roger Bacon (1214-1294) oraz wsp蟪cze秐i mu W硂si Armati i Spina. Okulary o typowym kszta砪ie przetrwa硑 wszelkie mody i utrzyma硑 si do dzi. Zmieni硂 si tylko tworzywo oprawy. Metale i r骻 zast眕iono plastykiem. Obecnie wchodz w u縴cie, tak zwane soczewki kontaktowe.

PARASOL

Znany ju dobrze Chi馽zykom, Grekom i Rzymianom, s硊縴 do zas砤niania m眃rych g丑w przed nadmiernym nagrzaniem promieniami s硂necznymi. W Polsce parasolki przeciws硂neczne, cz阺to zwane umbrelkami u縴wane by硑 w du縴ch miastach ju na prze硂mie XVII i XVIII. Praktyczne, proste parasole, zar體no m阺kie jak i damskie wchodz w u縴cie w po硂wie XIX w. M阺kie do dzisiaj pozosta硑 bez zmian: s czarne, du縠 i okr眊砮. Damskie ulegaj ci眊硑m odmianom.

R蔏AWICZKI

Wymy秎ili staro縴tni Persowie. Pokrowce na d硂nie s硊縴硑 do zabezpieczenia palc體 przed skaleczeniem uprz昕 koni, uje縟縜nych dla sportu. Z Persji przeniesiono r阫awiczki do Grecji. Tu r體nie stanowi硑 cz甓 odzie縴 ochronnej przeznaczonej do pracy. W staro縴tnym Rzymie znane by硑 r阫awiczki. Tak縠 Galowie podpatrzyli ten zwyczaj i zacz阬i nosi je tak縠 dla ochrony przed zimnem. W IV, V i VI wieku r阫awiczki znajduj si w秗骴 narz阣zi tortur. Kute z blachy, zaopatrzone w kleszcze i pazury s硊勘 do zadawania cierpie. W wiekach 秗ednich s elementem zbroi rycerskiej oraz ozdobnego ubioru. Z czasem staje si symbolem w砤dzy feudalnej i ko禼ielnej.

ST樱

Ludzie przez bardzo d硊gie wieki nie znali sto硊 w takiej postaci, jak ma  dzi. W najdawniejszych czasach sto砮m, tj. miejscem, gdzie uk砤dano jad硂, by砤 zwyk砤 禼i蟪ka z trawy i li禼i, zabezpieczaj眂a przed brudem ziemi. Po 禼i蟪ce z trawy przysz砤 kolej na p砤cht. Rozpo禼ierano ja na r體nym, ubitym kawa砶u ziemi i na niej ustawiano potrawy. Nast阷n postaci sto硊 by砤 deska, kt髍a dla wygody kucaj眂ych i kl阫aj眂ych ko硂 niej biesiadnik體 otrzyma砤 podstawki, kt髍e z czasem wyd硊縜硑 si, a zamieni硑 si w normalne sto硂we nogi.

W Polsce st蟪 znany jest od pocz眛ku dziej體. Pisa ju o nim Marcin Bielski (1495-1575), pierwszy z kronikarzy polskich.

TERMOMETR

Wynalaz go w 210 roku przed nasz er my秎iciel, pisarz i znakomity in縴nier grecki Filon z Bizancjum. Budow termometru zaj背 si r體nie astronom Galileusz (1564-1642). Ale prawdziwego dokona G.D. Fahrenheit (1686-1736) urodzony w Gda駍ku, a p阣z眂y 縴cie w Holandii. Zbudowa sw骿 termometr w 1725 r. Najlepszy, zdaniem znawc體, stosowany do dzisiaj w Polsce, skonstruowa w 1742 r. Astronom Andres Celcius (1701-1744).

UBIKACJA

Klozet sp硊kiwany wod jest urz眃zeniem, z kt髍ego korzystamy codziennie, ale nawet nam do g硂wy nie przyjdzie zastanawia si nad jego histori.  Kanalizacja by砤 znana w odleg硑ch wiekach staro縴tno禼i. W Sumerze poci眊ano za sznurek, czym otwierano zbiornik z p硑n眂 pod sedesem wod, ju 3000 lat przed n.e. Staro縴tni Grecy dbaj眂y bardzo o czysto舵 swoich dom體, r體nie posiadali w ubikacji bie勘c wod. W Polsce pierwsze kana硑  zbudowano ju w XIV w. Krak體 otrzyma je w 1338 roku. Warszawa w kilkadziesi眛 lat p蠹niej. Ale by硑 to urz眃zenia do odprowadzania wody deszczowej i brud體 ulic. O udogodnieniach sanitarnych w domu nikt nie my秎a. Wystarcza硑 dyskretne budki na podw髍zach. Nowoczesny w.c. wynalaz zegarmistrz londy駍ki Aleksander Cumming w 1775 r. Jeszcze nowocze秐iejsze urz眃zenie (takie jak mamy dzi) opatentowa w 1890 roku A.A. Neff r體nie w Anglii.

W Warszawie pierwsze urz眃zenia tego typu za硂縪no w latach siedemdziesi眛ych ubieg砮go wieku.

WIDELEC

Ukaza si na sto砤ch dopiero w XV wieku. Czy jest, jak chc niekt髍zy w硂skim wynalazkiem, trudno dociec. W ka縟ym razie W硂si najwcze秐iej zacz阬i go u縴wa. Drugie zaszczytne miejsce, przed Francj i Niemcami przypada nam.

W Polsce na dworze Zygmunta Starego znane by硑 grabki do mi阺a. Mo縠 przywioz砤 je ksi昕niczka Bona Sforza, gdy w 1518 roku przyjecha砤 do Krakowa, by zosta 縪n kr髄a? Dopiero w XVII wiekuwidelce zaczynaj si upowszechnia w秗骴 szlachty i mieszcza駍twa. Maj pocz眛kowo "dwa k硑", p蠹niej ukazuj si tr骿z阞ne.

ZAPAI

Maj dopiero nieca砮 p蟪tora stulecia. W 1926 roku angielski farmaceuta John Walker wymy秎i pierwowz髍 zapa砶i. Sw骿 wynalazek sprzedawa wraz z kawa砶iem papieru 禼iernego s硊勘cym jako draska. W 1930 roku Charles Suria wpad na inny pomys, by g丑wki robi z bia砮go fosforu. Zapa砮k tych zwanych lucyferami u縴wano do ko馽a XIX wieku.

W latach pi赕dziesi眛ych XIX wieku szwedzki fabrykant John Lundstrom wymy秎i bezpieczn zapa砶, gdy zdo砤 oddzieli fosfor od innych 砤twopalnych sk砤dnik體.

Zapa砶i s obecnie wytwarzane  i pakowane przez maszyny, kt髍e produkuj do 2 milion體 sztuk na godzin.


 ?  Najpierw by砤 tara, potem wir體ka, a teraz urz眃zenie to jest w pe硁i zautomatyzowane. Skonstruowano j dwa lata przed II wojn 秝iatow w USA.
 ? W 1913 roku wypuszczono j na rynek jednocze秐ie w USA i Niemczech. Ameryka駍ka mia砤 drewnian obudow, a mechanizm ch硂dniczy znajdowa si na szczycie urz眃zenia. Niemiecka obudowana by砤 kafelkami i kosztowa砤 tyle, ile wiejska posiad硂舵. By砤 tego jednak warta, bo nareszcie dzi阫i niej mo縩a by硂 przechowa 縴wno舵 bez obawy, 縠 si szybko zepsuje.
 ? Eksperyment prowadzono ju do ko馽a XIX w., ale dopiero amerykanie w 1929 r. uruchomili pierwsz stacje dzi阫i kt髍ej przekazywany ze studia obraz m骻 dotrze do dom體 odbiorc體. Potem ju mo縩a by硂 skonstruowa odpowiedni aparat. W sprzeda縴 pojawi si w 1939.
 ? T elektroniczn maszyn cyfrow, kt髍a nie jest, jak inne urz眃zenia techniczne, przed硊縠niem czy spot阦owaniem mi甓ni cz硂wieka, lecz dopomaga mu my秎e, skonstruowali w 1946 r. Amerykanie J. Eckert i J. Mauchley. Wa縴砤 w體czas 30 ton i zajmowa砤 powierzchni du縠go pomieszczenia. Dzisiaj to urz眃zenie wa縴 kilka lub kilkana禼ie kilogram體 i mo縠 zajmowa powierzchni biurka.

Bibliografia:

  • Jak to jest? Warszawa 1998
  • Ksi阦a odkry i wynalazk體 Warszawa 1957
  • Kto, kiedy, dlaczego? Warszawa  1957 s.273-313
  • Or硂wski B., Przyrowski Z.: Ksi阦a wynalazk體 Warszawa, 1978
  • Sosi駍ka A.: W krainie odkry i wynalazk體 Warszawa 1981
  • Zi蟪kowska M.: Sk眃 my to mamy? Dzieje przedmiot體 codziennego u縴tku Warszawa 1995

oprac. El縝ieta Gucwa, Danuta Bochenek
Szko砤 Podstawowa nr 29 w Bielsku-Bia砮j


wersja spakowana w formacie Microsoft Word (202 KB)

dzia: Kr髏kie gazetki na d硊gie przerwy