Grażyna Ruta-Balińska

Bardzo rzadko na łamach czasopism bibliotekarskich poruszany jest temat książek wpływających do bibliotek w formie darów. Warto zainteresować się tym zagadnieniem ponieważ coraz częściej dary, ze względu na ograniczenia finansowe, wywierają istotny wpływ na kształtowanie księgozbiorów będąc jednym z podstawowych sposobów pozyskiwania nowych tytułów.

Jednak w przeciwieństwie do zakupu dary stanowią ten rodzaj wpływu, który nie zawsze odpowiada założeniom racjonalnego gromadzenia zbiorów. Pamiętając więc o zasadzie, że nie ilość lecz jakość jest ważna nie powinno się bezkrytycznie pomnażać zasobu bibliotecznego drogą przyjmowania wszystkich proponowanych darowizn. Tą droga bowiem wpływają obok mniej lub bardziej cennych pozycji także zupełnie nieprzydatne dla danej biblioteki, czy to ze względu na treść (przestarzałe, zdezaktualizowane), czy też na stan (uszkodzone, brudne, zdekomplowane). Przed przyjęciem proponowanych książek należy zorientować się, czy są one zgodne z prowadzoną przez daną bibliotekę strategią gromadzenia zbiorów. Najważniejsze jest to, by dokonać bardzo wnikliwej oceny przydatności i dopiero wówczas podejmować decyzję o włączeniu danego tytułu do zbiorów.

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bydgoszczy otrzymuje corocznie bardzo dużo darowizn książkowych, zarówno od osób prywatnych, jak i instytucji. Darczyńcy najczęściej z własnej inicjatywy zgłaszają się do Biblioteki i proponują książki lub przesyłają je drogą pocztową. Są też firmy wydawnicze, które w zamian za ekspozycję materiałów reklamowych lub własnych publikacji w gablotach usytuowanych na terenie PBW bezpłatnie ofiarowują nam książki

Najczęściej w formie darów trafiają do nas :

• egzemplarze okazowe niektórych wydawnictw,
• wydawnictwa własne Akademii Bydgoskiej w ramach jednostronnej wymiany,
• książki pochodzące z selekcji księgozbiorów innych bibliotek,
• książki wydawane lub sponsorowane przez MENiS lub inne instytucje rządowe (np. IPN) oraz związane z Unią Europejską (m.in. Urząd Komitetu Integracji Europejskiej),
• publikacje instytucji społecznych : towarzystw, fundacji, stowarzyszeń,
• książki stanowiące dublety w innych bibliotekach (otrzymujemy je z list dubletowych m.in. Biblioteki Śląskiej, Biblioteki Publicznej M. St. Warszawy),
• publikacje autorskie,
• niepotrzebne czytelnikom podręczniki akademickie,
• literaturę z likwidowanych domowych księgozbiorów i prywatnych kolekcji.

Wszystkie otrzymywane dary przyjmujemy z zaznaczeniem, że dopiero po gruntownej analizie zostanie podjęta decyzja czy dany tytuł będzie włączony do księgozbioru lub przeznaczony na rezerwę. W przypadku gdy nasza Biblioteka nie jest zainteresowana otrzymanymi tytułami, po uzgodnieniu z darczyńcą, oddajemy je lub udostępniamy naszym filiom, bibliotekom szkolnym lub wykładamy na usytuowany w pomieszczeniach katalogowych regał dla czytelników. Za każdą przyjętą darowiznę Biblioteka wysyła pisemne podziękowanie.

W roku 2003 przeprowadziłam analizę wpływających do PBW darów w latach 2000-2002. Celem analizy było określenie roli darów w procesie kształtowania księgozbioru Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bydgoszczy, a w szczególności odpowiedź na pytania :

• Czy ilość i wartość darów ma istotny wpływ na powiększanie naszego księgozbioru ?
• Czy otrzymane dary są zgodne z profilem gromadzenia zbiorów?

Poniżej przedstawiam w skrócie najważniejsze wyniki analizy. Dla lepszego zobrazowania ilości i wartości darów zostały one zestawione z zakupem.

W 2000 r. wśród nowych nabytków 575 egzemplarzy pochodziło z darów (tabela 1). Otrzymaliśmy w tym roku dużą ilość książek z MEN, związanych z wprowadzeniem I etapu reformy oświaty. Książki te dotyczyły : przemian w edukacji, awansu zawodowego nauczycieli, reorganizacji szkół. Dodatkowo sporą ilość publikacji przekazała nam Akademia Bydgoska (w ramach jednostronnej wymiany) oraz wydawnictwo Prószyński i S-ka w zamian za udostępnienie gabloty do ekspozycji własnych książek. Otrzymaliśmy też dotację z Urzędu Miasta w wysokości 5 000 zł , a uzyskane z tego tytułu książki zostały potraktowane jako dary.

W 2001 r. darów było zdecydowanie mniej niż w roku poprzednim, bo tylko 233 egzemplarze (tabela 1). Stanowiły one 8,3 % nabytków. Reszta czyli 91,7 % pochodziła z zakupu. Tak mała liczba darów wynikała z otrzymania niewielkiej ilości książek z Akademii Bydgoskiej oraz MEN. Współpraca z wydawnictwem Prószyński i S-ka stała się sporadyczna.

W roku 2002 także zdecydowanie dominował roku zakup książek (2131 egz.). Natomiast dary w ilości 486 egz. stanowiły tylko 18,6 % nowych nabytków (tabela 1). Z roku na rok ilość książek wydawanych przez MEN i bezpłatnie przekazywanych instytucjom oświatowym, szczególnie dotyczących reformy edukacji i awansu zawodowego nauczycieli zmniejsza się. Sporo publikacji otrzymaliśmy z Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej, Wydawnictwa Szkolnego PWN oraz Akademii Bydgoskiej. W analizowanym roku definitywnie zakończyła się współpraca z wydawnictwem Prószyński i S-ka.

Procentowy udział darów w procesie gromadzenia zbiorów zwartych w latach 2000-2002 przedstawia wykres 1. Korzystne dla Biblioteki byłoby utrzymanie wpływu darów na poziomie nie większym niż 10 - 20 % rocznie. Tylko bowiem możliwość samodzielnego dokonywania zakupu nowych pozycji prowadzi do właściwej realizacji przyjętej przez daną instytucję strategii gromadzenia zbiorów.

Dynamika zmian w zakresie zakupu i darów w omawianych latach była dość niestabilna. Wynikało to w przypadku darów z nieprzewidywalności w ich otrzymywaniu, natomiast w przypadku kupna z nie do końca znanej sytuacji finansowej naszej Biblioteki. Przedstawia to wykres 2.

Analizie porównawczej poddałam też ilość egzemplarzy przypadającą na 1 tytuł w latach 2000-2002 w kupnie i darach (tabela 2). Prawidłowością jest, że tylko w zakupie można mieć wpływ i świadomie kształtować zakup określonej ilości egzemplarzy na 1 tytuł. W przypadku darów sprawa jest zupełnie inna. Zdarza się, że otrzymujemy po kilka egzemplarzy 1 tytułu, najczęściej z większych firm w ramach promocji. Przeważnie są to pojedyncze egzemplarze, co potwierdzają dane statystyczne. Tylko rok 2000 był pod tym względem nietypowy. Jak już wspominałam otrzymaliśmy wówczas bardzo dużo materiałów z MEN dotyczących reformy oświaty w większej ilości egzemplarzy. Średnio na 1 tytuł w darach w 2000 roku przypadało 1,8 egzemplarza, w 2001 i 2002 roku około 1,1 egzemplarza.

Wydział Gromadzenia PBW prowadzi statystykę polegającą na tematycznym zestawianiu ilościowym książek podzielonych na 5 kategorii.^[1] Te kategorie to : literatura pedagogiczna, psychologiczno-socjologiczna, naukowa, opracowania - lektury, literatura piękna. Z tej statystyki wynika, że w roku 2000 większość przyjętych darowizn to literatura pedagogiczna. Rok 2001 był bardzo skromny, jeśli chodzi o otrzymane dary i w każdej kategorii ilość książek była niewielka, z lekką dominacją literatury pedagogicznej i naukowej. W roku 2002 zaskakująca jest przewaga literatury naukowej i opracowań-lektur nad literaturą pedagogiczną. Wynika to z faktu, że dary otrzymujemy z różnych źródeł i nie zawsze są one zgodne z profilem naszej instytucji. Prezentuje to wykres 3.

Wnioski wynikające z przeprowadzenia analizy są następujące :

• Księgozbiór PBW jest systematycznie wzbogacany dzięki otrzymywanym z różnych źródeł darom. Jednak dary to nabytki nieprzewidywalne i niesystematyczne o różnej wartości. Aby nie zaśmiecać księgozbioru należy dokonywać sprawdzania otrzymanych tytułów w bazie komputerowej i katalogach kartkowych, by nie dublować posiadanych już tytułów. Tylko wnikliwa ocena każdego tytułu, a i nierzadko duże zdecydowanie może zaowocować przydatnym czytelnikowi i ciekawym księgozbiorem. Wymaga to bardzo dużego nakładu pracy bibliotekarza, ale może przynieść znaczące korzyści Bibliotece.

• Dary, które w badanych latach zostały przyjęte do PBW w zdecydowanej większości odpowiadają profilowi gromadzonych zbiorów. Najczęściej w postaci darów otrzymujemy literaturę pedagogiczną oraz szeroko rozumianą literaturę naukową, co jest zgodne z naszą strategią gromadzenia. Ponadto w darach spory udział stanowi literatura beletrystyczna, która w zakupie jest niewielka (lektury, opracowania, powieści, kryminały itd.), a cieszy się zainteresowaniem czytelników. Cieszy fakt, że publikacje nieosiągalne w hurtowniach i księgarniach znajdują się w naszych zbiorach właśnie dlatego, że otrzymaliśmy je w postaci darowizn.

• Łącznie w trzech badanych latach Biblioteka powiększyła swój księgozbiór poprzez dary o 1294 egzemplarze, co stanowi 18,3 % wszystkich nowych nabytków. Jest to ilość bardzo duża. Wartość darów wyniosła 23 076,00 zł.

Podsumowując, dary w znaczny sposób wzbogacają i urozmaicają nasze zbiory, szczególnie gdy środki na kupno są ograniczone i wystarczają jedynie na literaturę ściśle odpowiadającą profilowi biblioteki. Jak wiadomo oczekiwania i potrzeby czytelników są bardzo różnorodne i nie zawsze kupno jest w stanie im sprostać. Pozytywnym zjawiskiem w zakresie gromadzenia zbiorów byłoby otrzymywanie darów tzw. "sugerowanych" czyli zamówionych przez daną bibliotekę, ponieważ tylko samodzielne dobieranie książek do zbiorów warunkuje właściwą realizację strategii gromadzenia.

Wykresy i tabele

Tabela 1. Zestawienie wpływów wg sposobu nabycia w latach 2000-2002

Wykres 1. Procentowy udział darów w gromadzeniu zbiorów w latach 2000-2002 (zestawienie wg woluminów)

Wykres 2. Dynamika zmian w zakresie darów i kupna w latach 2000-2002

Tabela 2. Ilość egzemplarzy przypadająca na 1 tytuł w latach 2000-2002 w kupnie i darach

Wykres 3. Zestawienie darów wg rodzaju literatury w latach 2000-2002

Grażyna Ruta-Balińska
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bydgoszczy