Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Godamy po naszemu


Gwara pozna駍ka to jedna z bardziej specyficznych gwar regionalnych w Polsce. Po pozna駍ku m體i si nie tylko w samym Poznaniu, ale i w okolicach, a odmiany gwary spotka mo縩a w ca砮j Wielkopolsce. Gwara pozna駍ka powsta砤 z wymieszania dialektu wielkopolskiego z elementami s硂wnictwa niemieckiego, g丑wnie w wyniku ponad stuletniego pruskiego panowania w Wielkopolsce (1793 -1919). J陑yk niemiecki sta si j陑ykiem urz阣owym, biznesowym, opanowa szko硑. Mieszka馽y Poznania stali si cz阺to dwuj陑yczni i zacz阬i u縴wa w gwarze niemieckich s丑w. Do dzi m體imy: zrobi 丑縦o, zakluczy, w gazecie stoi napisane.


Ratusz w Poznaniu Katedra

Telewizja, radio i prasa narzucaj jeden model j陑yka, kt髍ym m體imy wszyscy, od Ba硉yku po Tatry. Nie ma ju w nim miejsca na regionalizmy, trudno pozna po sposobie m體ienia kto jest sk眃, mo縠 poza 眤akami czy Kaszubami.
I tak, jak ka縟a inna gwara, tak i nasza coraz szybciej zanika. Warto jednak o niej pami阾a i jako j kultywowa, bo wci笨 jest to niezwykle wa縩y i ciekawy sk砤dnik tutejszej kultury.

Bamberka - studzienka  

Przybysze twierdz, 縠 zaci眊amy w charakterystyczny spos骲, ale pierdo硑 godojom tej, nie? Symbolicznym s硂wem gwary pozna駍kiej jest "pyra" (co to jest wida poni縠j).

A oto najs硑nniejsza pozna駍ka rymowanka. To zdanie w Poznaniu zna prawie ka縟y, niczym hymn narodowy czy pacierz. Kto zrozumie o czym mowa?

po pozna駍ku:po polsku:
W antrejce na ryczce
Sta硑 pyry w tytce,
Przysz砤 niuda, spuc砤 pyry
A w wymborku umy砤 giry.
W przedpokoju na sto砶u
Sta硑 ziemniaki w papierowej torebce,
Przysz砤 秝inia, zjad砤 ziemniaki
A w wiadrze umy砤 nogi.

Co jedz poznaniacy:

Ajntopf zez chabasem - g阺ta zupa jarzynowa z mi阺iwem

Plendze - placki ziemniaczane

Szag體ki - kluski z pyrek

epe ryby - zupa z rozgotowanych pyrek

Szabel - fasola

Redyski - rzodkiewki

Bedki - grzyby

Zimne nogi, galart - galareta mi阺na

Makocz - makowiec

Szneka z glancem - dro縟矿wka

Gzik - twar骻 ze 秏ietan

Sznytka - kromka chleba

Leberka - w眛robianka

Klymki - cukierki

Rumpu - g阺ta zupa jarzynowa

W co si ubieraj poznaniacy?

Globusik - kapelusz

Kluft - garnitur, marynarka

Mantel - p砤szcz

Mycka - czapka

Badejki - spodenki, majtki

Dyrdok - sp骴nica

Laczki - domowe pantofle bez napi阾ka

Bindka - krawat

Boba - czapka

Glazejki - r阫awiczki

Jak rozpozna bratni Pyr w秗骴 obcej wiary?
Wystarczy pos硊cha, czy u縴wa takich okre秎e:

Petronelka - biedronka

Dynks - jaki znany, ale nie nazwany wprost przedmiot

Kl眐ry - graty

Bimba - tramwaj

Akuratnie - starannie

Poruta - kompromitacja

Ajzol - przedmiot 縠lazny, 縠lastwo

Migane - ta馽e

Lajsn辨 - sprawi sobie co, kupi

Bana - poci眊

Blubry - gadanie

Kalafa - twarz

Bejmy - pieni眃ze

Gymyla - 秏ietnik

Kejter - pies

Rychtyk - dobrze, poprawnie

A oto swojskie docinki w wersji pozna駍kiej:

Gelejza - osoba 秎amazarna

Szuszwol - brudas

Gu砤 - niezdara

Tuleja - gamo

Glajda - niechluj

苖ok - oferma

Rojber - 硂buz

Religa - 砤maga

Wyl阦a - osoba inna od wszystkich

Nyrol - chytrus



Spora cz甓 s硂wnictwa gwarowego to wyrazy nacechowane emocjonalnie, zw砤szcza rubaszne i 縜rtobliwe,
st眃 ich powodzenie u naszej m硂dzie縴:

Szczun - ch硂pak

Heksa - j阣za

Ginol - wysoki ch硂pak

Szwaja - noga (cokolwiek nie秝ie縜)

Ryfa - skrzywiona, niesympatyczna bu糼a

Kluka - nos

Gzub - malec

P眊iel - smarkacz

Gamaja - gimnazjum

Lania - szko砤

Knyf - fortel

Binks - siniak

Fyra - ucieka, zwiewa (wiadomo sk眃)

Wspominaj眂 o mowie poznaniak體 nie mo縩a pomin辨 s丑wka "tej", kt髍e dla niekt髍ych stanowi najbardziej ulubion partyku酬, potrafi j u縴 kilka razy w jednym zdaniu.

Czasem mo縩a jeszcze pos硊cha starych poznaniak體
i dobrze jest wtedy wiedzie, o czym m體i...

Frazeologizmy nie znane j陑ykowi og髄nopolskiemu:

- bieda si hejb砤 - o kim biednym, kto nieoczekiwanie zdoby si na du縴 wydatek

- ady id - co ty opowiadasz, to niemo縧iwe

- ciemno jak w miechu - bardzo ciemno

- id w kieretyny - odczep si

- i舵 komu na nerwy - denerwowa, dra縩i

- kusi po nocach - zajmowa si czym w nocy

- szpycowa z winkla - spojrze z ukosa

- kielczy si jak do syra - g硊pio si 秏ia

- mie fifa - mie talent

- jest precz - nie ma go

Frazeologizmy nawi眤uj眂e do niemieckich konstrukcji sk砤dniowych:

- by na fleku - by jeszcze sprawnym, w pe硁i si

- dosta szplina - zbzikowa, zwariowa

- mie amb - by zwariowanym, mie g硊pie pomys硑

- mie amb z przerzutk - jak wy縠j, ale w 縜rgonie uczniowskim

- stroi muki - d眘a si, wydziwia

Z polskiego na nasze (a raczej odwrotnie)

- by nie do 縟縜rcia - by rewelacyjnym, nie do podrobienia

- mie rach na kogo - d硊go i mocno z硂禼i si, gniewa na kogo

- mie kalaf od ucha do ucha - by pyskatym, k丑tliwym

- klamkowa si - t硊maczy si w wykr阾ny spos骲

- dosta po kluce - dosta nauczk

- mie fefry - ba si

- lela si - zachowywa si dziecinnie

- opowiada pierdo硑 - m體i g硊pstwa

W latach pi赕dziesi眛ych i sze舵dziesi眛ych gwar pozna駍k propagowa na antenie radiowej Stanis砤w Strugarek, autor gaw阣, tw髍ca s硑nnego wuja Ce秌a. Po jego 秏ierci (1965 r.) d硊go nikt nie zajmowa si pozna駍kim folklorem. A pojawi si Stary Marych

Stary Marych to fikcyjna posta, stworzona przez Juliusza Kubla. Jest on bohaterem zbioru felieton體 pt. "Blubry Starego Marycha", pisanych gwar pozna駍k. Od 1983 r. na antenie radiowej poznaniacy mieli okazj s硊cha "Blubr體", kt髍e odczytywa nie縴j眂y ju Marian Pogasz, wcielaj眂 si w tytu硂wego bohatera. Marych to sympatyczny, bystry gadu砤, kt髍y z niezr體nanym humorem komentuje obyczaje i aktualno禼i codziennego 縴cia Grodu Przemys砤wa. Posta ta sta砤 si bliska sercu mieszka馽體 miasta do tego stopnia, 縠 w roku 2001 u wylotu Deptaku stan背 odlany z br眤u cz硂wiek z rowerem - w砤秐ie Stary Marych. W jego twarzy rozpozna mo縩a rysy Mariana Pogasza. Marych jest jedynym w Polsce pomnikiem gwary i mimo swego m硂dego wieku zd笨y ju na trwa砮 wpisa si w pejza Poznania.

Bibliografia:

Gruchmanowa Monika, Witaszek-Samborska Ma砱orzata, 痷k-i阠icka Ma砱orzata "Mowa mieszka馽體 Poznania". Pozna, Wydawnictwo Pozna駍kie 1987

S硂wnik gwary miejskiej Poznania. Pod red. Moniki Gruchmanowej i Bogdana Walczaka. Warszawa - Pozna, Wydawnictwo Naukowe PWN 1997

Zboralski Marek "700 zagadek o Poznaniu". Pozna, Wydawnictwo "Rozrywka i Wiedza" 1996

http://www.poznanczyk.com/index.html

http://www.tutej.pl/cms.php?i=8382

http://www.man.poznan.pl/~m02_001/konkurs/gwara.htm

http://www.republika.pl/ulapok/gwarapoz.html

http://miasta.gazeta.pl/poznan/1,36004,97846.html

http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Radomil/Galeria_Radomi%C5%82a_1



wersja spakowana w formacie Microsoft Word (957 KB)

dzia: Kr髏kie gazetki na d硊gie przerwy