Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skróty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numerów archiwalnych
Archiwum
Zawartość wszystkich numerów "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autorów
Sklep internetowy
Bibliografia materiałów repertuarowych dla szkół
Bank przydatnych
materiałów
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
bws@sukurs.edu.pl
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Godamy po naszemu


Gwara poznańska to jedna z bardziej specyficznych gwar regionalnych w Polsce. Po poznańsku mĂłwi się nie tylko w samym Poznaniu, ale i w okolicach, a odmiany gwary spotkać można w caĹ‚ej Wielkopolsce. Gwara poznańska powstaĹ‚a z wymieszania dialektu wielkopolskiego z elementami sĹ‚ownictwa niemieckiego, gĹ‚Ăłwnie w wyniku ponad stuletniego pruskiego panowania w Wielkopolsce (1793 -1919). Język niemiecki staĹ‚ się językiem urzędowym, biznesowym, opanowaĹ‚ szkoĹ‚y. Mieszkańcy Poznania stali się często dwujęzyczni i zaczęli używać w gwarze niemieckich sĹ‚Ăłw. Do dziś mĂłwimy: zrobić Ĺ‚Ăłżko, zakluczyć, w gazecie stoi napisane.


Ratusz w Poznaniu Katedra

Telewizja, radio i prasa narzucają jeden model języka, ktĂłrym mĂłwimy wszyscy, od BaĹ‚tyku po Tatry. Nie ma już w nim miejsca na regionalizmy, trudno poznać po sposobie mĂłwienia kto jest skąd, może poza ćlązakami czy Kaszubami.
I tak, jak każda inna gwara, tak i nasza coraz szybciej zanika. Warto jednak o niej pamiętać i jakoś ją kultywować, bo wciąż jest to niezwykle ważny i ciekawy skĹ‚adnik tutejszej kultury.

Bamberka - studzienka  

Przybysze twierdzą, że zaciągamy w charakterystyczny sposĂłb, ale pierdoĹ‚y godojom tej, nie? Symbolicznym sĹ‚owem gwary poznańskiej jest "pyra" (co to jest widać poniżej).

A oto najsĹ‚ynniejsza poznańska rymowanka. To zdanie w Poznaniu zna prawie każdy, niczym hymn narodowy czy pacierz. Kto zrozumie o czym mowa?

po poznańsku:po polsku:
W antrejce na ryczce
Stały pyry w tytce,
Przyszła niuda, spucła pyry
A w wymborku umyła giry.
W przedpokoju na stołku
Stały ziemniaki w papierowej torebce,
PrzyszĹ‚a świnia, zjadĹ‚a ziemniaki
A w wiadrze umyła nogi.

Co jedzą poznaniacy:

Ajntopf zez chabasem - gęsta zupa jarzynowa z mięsiwem

Plendze - placki ziemniaczane

SzagĂłwki - kluski z pyrek

ćlepe ryby - zupa z rozgotowanych pyrek

Szabel - fasola

Redyski - rzodkiewki

Bedki - grzyby

Zimne nogi, galart - galareta mięsna

Makocz - makowiec

Szneka z glancem - drożdżĂłwka

Gzik - twarĂłg ze śmietaną

Sznytka - kromka chleba

Leberka - wątrobianka

Klymki - cukierki

Rumpuć - gęsta zupa jarzynowa

W co się ubierają poznaniacy?

Globusik - kapelusz

Kluft - garnitur, marynarka

Mantel - płaszcz

Mycka - czapka

Badejki - spodenki, majtki

Dyrdok - spĂłdnica

Laczki - domowe pantofle bez napiętka

Bindka - krawat

Boba - czapka

Glazejki - rękawiczki

Jak rozpoznać bratnią Pyrę wśrĂłd obcej wiary?
Wystarczy posĹ‚uchać, czy używa takich określeń:

Petronelka - biedronka

Dynks - jakiś znany, ale nie nazwany wprost przedmiot

Kląkry - graty

Bimba - tramwaj

Akuratnie - starannie

Poruta - kompromitacja

Ajzol - przedmiot żelazny, żelastwo

Migane - tańce

LajsnąÄ‡ - sprawić sobie coś, kupić

Bana - pociąg

Blubry - gadanie

Kalafa - twarz

Bejmy - pieniądze

Gymyla - śmietnik

Kejter - pies

Rychtyk - dobrze, poprawnie

A oto swojskie docinki w wersji poznańskiej:

Gelejza - osoba ślamazarna

Szuszwol - brudas

Guła - niezdara

Tuleja - gamoń

Glajda - niechluj

Ćmok - oferma

Rojber - Ĺ‚obuz

Religa - Ĺ‚amaga

Wylęga - osoba inna od wszystkich

Nyrol - chytrus



Spora częśÄ‡ sĹ‚ownictwa gwarowego to wyrazy nacechowane emocjonalnie, zwĹ‚aszcza rubaszne i żartobliwe,
stąd ich powodzenie u naszej mĹ‚odzieży:

Szczun - chłopak

Heksa - jędza

Ginol - wysoki chłopak

Szwaja - noga (cokolwiek nieświeża)

Ryfa - skrzywiona, niesympatyczna buźka

Kluka - nos

Gzub - malec

Pągiel - smarkacz

Gamaja - gimnazjum

Lania - szkoła

Knyf - fortel

Binks - siniak

Fyrać - uciekać, zwiewać (wiadomo skąd)

Wspominając o mowie poznaniakĂłw nie można pominąÄ‡ sĹ‚Ăłwka "tej", ktĂłre dla niektĂłrych stanowi najbardziej ulubioną partykuĹ‚ę, potrafią ją użyć kilka razy w jednym zdaniu.

Czasem można jeszcze posĹ‚uchać starych poznaniakĂłw
i dobrze jest wtedy wiedzieć, o czym mĂłwią...

Frazeologizmy nie znane językowi ogĂłlnopolskiemu:

- bieda się hejbĹ‚a - o kimś biednym, kto nieoczekiwanie zdobyĹ‚ się na duży wydatek

- ady idź - co ty opowiadasz, to niemożliwe

- ciemno jak w miechu - bardzo ciemno

- idź w kieretyny - odczep się

- iśÄ‡ komuś na nerwy - denerwować, drażnić

- kusić po nocach - zajmować się czymś w nocy

- szpycować z winkla - spojrzeć z ukosa

- kielczyć się jak do syra - gĹ‚upio się śmiać

- mieć fifa - mieć talent

- jest precz - nie ma go

Frazeologizmy nawiązujące do niemieckich konstrukcji skĹ‚adniowych:

- być na fleku - być jeszcze sprawnym, w pełni sił

- dostać szplina - zbzikować, zwariować

- mieć ambę - być zwariowanym, mieć gĹ‚upie pomysĹ‚y

- mieć ambę z przerzutką - jak wyżej, ale w żargonie uczniowskim

- stroić muki - dąsać się, wydziwiać

Z polskiego na nasze (a raczej odwrotnie)‌

- być nie do żdżarcia - być rewelacyjnym, nie do podrobienia

- mieć rachę na kogoś - dĹ‚ugo i mocno zĹ‚ościć się, gniewać na kogo

- mieć kalafę od ucha do ucha - być pyskatym, kĹ‚Ăłtliwym

- klamkować się - tĹ‚umaczyć się w wykrętny sposĂłb

- dostać po kluce - dostać nauczkę

- mieć fefry - bać się

- lelać się - zachowywać się dziecinnie

- opowiadać pierdoły - mówić głupstwa

W latach pięćdziesiątych i sześÄ‡dziesiątych gwarę poznańską propagowaĹ‚ na antenie radiowej StanisĹ‚aw Strugarek, autor gawęd, twĂłrca sĹ‚ynnego wuja Ceśka. Po jego śmierci (1965 r.) dĹ‚ugo nikt nie zajmowaĹ‚ się poznańskim folklorem. Aż pojawiĹ‚ się Stary Marych‌

Stary Marych to fikcyjna postać, stworzona przez Juliusza Kubla. Jest on bohaterem zbioru felietonĂłw pt. "Blubry Starego Marycha", pisanych gwarą poznańską. Od 1983 r. na antenie radiowej poznaniacy mieli okazję sĹ‚uchać "BlubrĂłw", ktĂłre odczytywaĹ‚ nieżyjący już Marian Pogasz, wcielając się w tytuĹ‚owego bohatera. Marych to sympatyczny, bystry gaduĹ‚a, ktĂłry z niezrĂłwnanym humorem komentuje obyczaje i aktualności codziennego życia Grodu PrzemysĹ‚awa. Postać ta staĹ‚a się bliska sercu mieszkańcĂłw miasta do tego stopnia, że w roku 2001 u wylotu Deptaku stanąĹ‚ odlany z brązu czĹ‚owiek z rowerem - wĹ‚aśnie Stary Marych. W jego twarzy rozpoznać można rysy Mariana Pogasza. Marych jest jedynym w Polsce pomnikiem gwary i mimo swego mĹ‚odego wieku zdążyĹ‚ już na trwaĹ‚e wpisać się w pejzaż Poznania.

Bibliografia:

Gruchmanowa Monika, Witaszek-Samborska MaĹ‚gorzata, Żuk-ćwięcicka MaĹ‚gorzata "Mowa mieszkańcĂłw Poznania". Poznań, Wydawnictwo Poznańskie 1987

SĹ‚ownik gwary miejskiej Poznania. Pod red. Moniki Gruchmanowej i Bogdana Walczaka. Warszawa - Poznań, Wydawnictwo Naukowe PWN 1997

Zboralski Marek "700 zagadek o Poznaniu". Poznań, Wydawnictwo "Rozrywka i Wiedza" 1996

http://www.poznanczyk.com/index.html

http://www.tutej.pl/cms.php?i=8382

http://www.man.poznan.pl/~m02_001/konkurs/gwara.htm

http://www.republika.pl/ulapok/gwarapoz.html

http://miasta.gazeta.pl/poznan/1,36004,97846.html

http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Radomil/Galeria_Radomi%C5%82a_1



wersja spakowana w formacie Microsoft Word (957 KB)

dział: Krótkie gazetki na długie przerwy