Biblioteka w szkole Biblioteka w szkole
Szukaj: 
Aktualny numer 10/13
Na skr贸ty
Aktualny numer
Prenumerata i zakup numer贸w archiwalnych
Archiwum
Zawarto艣膰 wszystkich numer贸w "BwS"
w programie MOL
Wyszukiwarka
Informacje dla autor贸w
Sklep internetowy
Bibliografia materia艂贸w repertuarowych dla szk贸艂
Bank przydatnych
materia艂贸w
Partnerzy
Galeria bibliotekarzy
KONTAKT
"Biblioteka w Szkole"
00-950 Warszawa
skr. pocztowa 109
email:
[email protected]
tel./fax 0-22 832 36 12
tel. 832 36 11
Biblioterapia a przeciwdzia砤nie uzale縩ieniom w秗骴 uczni體

Mgr Tomasz Kruszewski
Uniwersytet Miko砤ja Kopernika
Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej

Problem za縴wania 秗odk體 odurzaj眂ych w秗骴 uczni體 polskich szk蟪 wzm骻 si znacznie w ostatnim pi阾nastoleciu. Szeroki dost阷 do substancji uzale縩iaj眂ych i rosn眂y wp硑w tzw. pop-medi體 na propagowanie 縴cia 砤twego i przyjemnego, przyczynia si do ograniczania r髄 rodziny oraz szko硑 w kszta硉owaniu prawid硂wej osobowo禼i nastolatk體. Wynikaj眂a z tego konieczno舵 zmiany obrazu instytucji wychowuj眂ych, stwarza naturalne pod硂縠 do poszukiwa nowych, a zarazem skutecznych form pracy z dzie鎚i i m硂dzie勘. Jedn z nich jest stosowanie ukierunkowanego czytelnictwa. Jest ono zalecane i praktykowane od kilkudziesi阠iu lat w krajach zachodnich, w ramach terapii os骲 uzale縩ionych, ale r體nie w dzia砤lno禼i profilaktycznej z uczniami. W tym zakresie biblioterapia, od pewnego czasu rozwija si r體nie w Polsce. W秗骴 u縴tecznych w zaj阠iach publikacji wyr罂ni mo縩a ksi笨ki w tradycyjnej formie, tak z literatury pi阫nej, jak te poradniki, vademeca. Opr骳z nich coraz cz甓ciej wprowadza si do zaj赕 alternatywne materia硑 czytelnicze, m.in. ksi笨ki m體ione, filmy czy prezentacje multimedialne. Skuteczno舵 program體 biblioterapeutycznych potwierdzi硑 badania prowadzone g丑wnie zagranic, a w skromnej mierze r體nie w Polsce. Niestety ograniczone w naszym kraju kszta砪enie biblioterapeut體, sprowadzaj眂e si do zaledwie kilku o秗odk體, powoduje cz阺to 縠 nauczyciele nie inicjuj zaj赕 biblioterapeutyczych w og髄e lub prowadz je w spos骲 daleki od za硂縠 metodycznych i metodologicznych. Trzeba bowiem pami阾a, 縠 wszelka 糽e prowadzona terapia, przynie舵 mo縠 wi阫sze szkody ni nie podejmowanie 縜dnych dzia砤. G硂sem w dyskusji nad ujednoliceniem za硂縠 metodycznych jest w砤秐ie niniejszy tekst. Podzielono go na trzy cz甓ci. Pierwsz, poruszaj眂 problematyk stosowania biblioterapii w profilaktyce w秗骴 m硂dzie縴 szkolnej. Drug, omawiaj眂 niekt髍e elementy rehabilitacji uzale縩ionych, w kt髍ych dostrzec mo縩a znaczny udzia pracy z ksi笨k. Trzeci, skr髏owo relacjonuj眂 raport bada w秗骴 m硂dzie縴 nadu縴waj眂ej 秗odki toksyczne.

Jednym z podstawowych narz阣zi zapobiegania narkomanii oraz terapii os骲 ni dotkni阾ych jest ksi笨ka. Jak spr骲uj wykaza w dalszej cz甓ci referatu, zale縩ie od przeznaczenia mo縠 ona s硊縴 kszta砪eniu intelektualnemu, duchowemu, a tak縠 rozrywce narkoman體. Zbli縪ne cele w znacznej mierze wyznacza wi阠 sobie profilaktyka i leczenie uzale縩ienia. Nie mo縩a jednak zapomina, 縠 efektywno舵 ukierunkowanego czytelnictwa zale縴 tak縠 od w砤禼iwie dobranej metodyki oddzia硑wania biblioterapeutycznego.

Biblioterapia w 秗odowisku os骲 zagro縪nych uzale縩ieniem mo縠 znale兼 zastosowanie w kilku nast阷uj眂ych po sobie okresach, uwarunkowanych bie勘cym wp硑wem 秗odk體 toksycznych na poszczeg髄ne osoby:

  • Pierwszy, to czynno禼i zwi眤ane z profilaktyk w秗骴 m硂dzie縴 bezpo秗ednio nara縪nej na toksykomani.
  • Drugi, to oddzia硑wanie na praktykuj眂ych narkoman體 maj眂e na celu sk硂nienie ich do podj阠ia leczenia odwykowego.
  • Trzecim aspektem jest rola literatury w terapii odwykowej w秗骴 narkoman體.
  • Wreszcie ukierunkowane czytelnictwo w pomocy osobom staraj眂ym si utrzyma trze紈o舵 (jak bowiem wiemy choroba uzale縩ieniowa pozostaje z cz硂wiekiem do ko馽a jego 縴cia).

Materia硑 czytelnicze w profilaktyce

W ramach dzia砤lno禼i profilaktycznej podstawowym narz阣ziem s materia硑 samopomocowe (ang. self-help books). Nale縴 jednak zaznaczy, 縠 poradniki, informatory i wszelkie podobne publikacje dotycz眂e uzale縩ienia z za硂縠nia s硊勘 nie tylko m硂dzie縴 z potencjalnych grup ryzyka, ale i ich rodzinom, nauczycielom, wychowawcom oraz wszystkim osobom, stykaj眂ym si narkomani. W秗骴 materia丑w edukacyjnych wa縩e miejsce zajmuj filmy dydaktyczne z zakresu problematyki uzale縩ie. W Polsce seri takich dokument體 wyda硂 Wydawnictwo Naukowe PWN. Na wspomnienie zas硊guj tu takie pozycje jak: Marihuana a orga璶izm cz硂wieka, Jak leki i narkotyki wp硑waj na nasz organizm, Kokaina i amfetamina a organizm cz硂wieka, Epitafium dla narkomana, Palenie tytoniu a fizjologia cz硂wieka. Mo縧iwo舵 ujrzenia zdj赕 zniszczonych ludzkich organ體, pod wp硑wem substancji toksycznych, pozwala m硂dzie縴 na refleksj i lepsze zrozumienie faktycznego zakresu wyrz眃zanych szk骴. W utrwaleniu wiadomo禼i pomagaj za潮czane broszury z propozycjami wykorzystania program體 podczas szkolnych zaj赕. Materia硑 te zawieraj s硂wniczek podstawowych poj赕, streszczenie filmu i proponowane tematy do dyskusji. Pomagaj one tak縠 w stwierdzeniu poziomu w砤snego uzale縩ienia, poniewa ukazuj charakterystyczne cechy zachowania organizmu w r罂nych stadiach uzale縩ienia. Ta samoocena w砤snego stanu w najlepszy spos骲 mo縠 sk硂ni ucznia zagro縪nego uzale縩ieniem, wzgl阣nie wykazuj眂ego ju oznaki uzale縩ienia, do podj阠ia odpowiednich 秗odk體 zapobiegawczych.

W stwierdzeniu poziomu w砤snego uzale縩ienia cz阺to pomagaj w砤秐ie pokazy filmowe. Makiety, animacje w zestawieniu z wk砤dk metodyczn ukazuj charakterystyczne cechy zachowania organizmu w r罂nych stadiach choroby. Ta samoocena w najlepszy spos骲 mo縠 sk硂ni zagro縪nego uzale縩ieniem czy ju uzale縩ionego do podj阠ia odpowiednich 秗odk體 zapobiegawczych lub leczniczych. Dlatego multimedialne propozycje zapoznaj czytelnik體 z wachlarzem oferty pomocowej.

Z innych program體 edukacyjnych warto zwr骳i uwag na zestaw nagra video i scenariuszy do prowadzenia zaj赕 profilaktycznych pt. Opiekun. O dawaniu i braniu. Powy縮zy film opr骳z przedstawienia problemu za縴wania narkotyk體 pokazuje postawy przejawiaj眂e styl 縴cia wolny od uzale縩iania si. Jest to bardzo wa縩e, je縠li wzi阾e zostan pod uwag trudno禼i, z jakimi borykaj si wychowawcy, cz阺to daremnie poszukuj眂y i wskazuj眂y atrakcyjnych form aktywno禼i skierowanych do ich podopiecznych.

Profilaktyce uzale縩ie po秝i阠one s r體nie ksi笨ki, czasopisma, biuletyny, broszury i inne pomoce dydaktyczne wydawane przez ca硑 szereg instytucji oraz organizacji pozarz眃owych, dzia砤j眂ych na polu przeciwdzia砤nia uzale縩ieniom. Dla u砤twienia poszukiwa pozycji przydatnych w pracy wychowawczej nauczyciela wymieni mo縩a kilka najwa縩iejszych, jak Pe硁omocnika Ministra Zdrowia i Opieki Spo砮cznej do Spraw Profilaktyki i Rozwi眤ywania Problem體 Alkoholowych, Instytut Psychologii Zdrowia i Trze紈o禼i, Instytut Psychiatrii i Neurologii (tutaj: Pracowni O秝iaty Zdrowotnej Zak砤du Bada nad Alkoholizmem i Toksykomaniami), Fundacj im. Stefana Batorego (tutaj: Komisj Edukacji w Dziedzinie Alkoholizmu i Innych Uzale縩ie), Pa駍twow Agencj Rozwi眤ywania Problem體 Alkoholowych i Towarzystwo Rodzic體 Dzieci Uzale縩ionych "Powr髏 z U".

Literatura w terapiach odwykowych

Tre禼i zawarte w dalszej cz甓ci opracowano z my秎 o pomocy m硂dzie縴 ju uzale縩ionej. Poniewa jednak granica pomi阣zy u縴waniem, nadu縴waniem i uzale縩ieniem od substancji toksycznych w wielu wypadkach jest p硑nna, zastosowanie poszczeg髄nych form dzia砤 diagnostycznych oraz terapeutycznych, w najwy縮zym stopniu jest zalecane w ramach pracy wychowawczej i pedagogicznej w masowych szko砤ch. Argumentem za tym przemawiaj眂ym staje si sama rzeczywisto舵, zw砤szcza ma硑ch miejscowo禼i i wsi, w kt髍ych brakuje profesjonalnej oferty pomocy skierowanej do dzieci i ich rodzic體. Nie zawsze, bowiem (a mo縠 rzadko kiedy), przekazanie sprawy do s眃u rodzinnego, z zamys砮m skierowania ucznia na przymusowe leczenie w o秗odku ca硂dobowym okazuje si dobrym rozwi眤aniem. Moje w砤sne do秝iadczenia, polegaj眂e na 縨udnych poszukiwaniach odpowiednich plac體ek, pokazuj 縠 wysoki odsetek skierowanej m硂dzie縴, zgodnie z zaleceniami rodzinnych o秗odk體 diagnostyczno-konsultacyjnych przy s眃ach rejonowych, nie potrafi utrzyma wstrzemi昙liwo禼i przez d硊縮zy czas. Wynikaj眂e z tego ucieczki z o秗odk體 rehabilitacyjnych rozpoczynaj ca硑 ko硂wr髏 tragedii rodzinnych, z kt髍ego z biegiem czasu coraz trudniej si wyzwoli. St眃 konieczne jest zawsze dok砤dne przeanalizowanie przez kadr pedagogiczn wsp髄nie z rodzicami rokowa zwi眤anych z leczeniem zamkni阾ym. Pochopne skre秎anie problemowych uczni體 z ewidencji szko硑 nie jest 縜dnym rozwi眤aniem.

W Polsce jest wydawanych kilka czasopism po秝i阠onych problemom uzale縩ienia. Z uwagi na to, 縠 ich adresatami s przede wszystkim osoby zwi眤ane z problemem alkoholizmu, kwestia narkomanii traktowana w nich jest w mniejszym zakresie. Niemniej tak縠 narkomanii i pomagaj眂y im wychowawcy mog podczas leczenia oraz p蠹niej w czasie utrzymywania wstrzemi昙liwo禼i wiele czerpa z monotematycznych periodyk體: Problemy Alkoholizmu, iat Problem體, Trze紈ymi B眃糲ie, Alkoholizm i Narkomania i cz甓ciowo poruszaj眂ych problematyk uzale縩ie: Wychowania Na Co Dzie, Niebieskiej Linii. Problem體 Opieku馽zo-Wychowawczych.

Udzia materia丑w czytelniczych we w砤禼iwych terapiach odwykowych ludzi uzale縩ionych od narkotyk體 jest r體nie ogromny. Przyk砤dowo, w najcz甓ciej stosowanym w rehabilitacji Programem Dwunastu Krok體 chorzy zapoznaj si z literatur samopomocow dotycz眂 ich stanu oraz sposobu zdrowienia. R體nie dzi阫i zalecanemu przez terapeut體 czytaniu biografii innych uzale縩ionych, spostrzegaj oraz analizuj w砤sne mechanizmy obronne uniemo縧iwiaj眂e im pokonywanie choroby.

O znacznej roli ksi笨ki mo縩a tak縠 m體i przy realizacji innego modelu leczenia uzale縩ionych, tzw. treningu zachowa konstruktywnych. Du勘 wag k砤dzie on na strategie radzenia sobie z problemami psychicznymi poprzez modyfikacje w砤snego stylu 縴cia, czyli kr髏ko m體i眂 dziennego rozk砤du zaj赕. W sytuacji, kiedy uzale縩iony przed przyst眕ieniem do leczenia nie wykonywa przyjemnych zaj赕, spe硁iaj眂 w wi阫szo禼i nielubiane obowi眤ki, to m骻 odczuwa osamotnienie, stan depresji, kt髍e w dalszej kolejno禼i sk砤nia硑 go do za縴cia 秗odka narkotycznego. W czasie leczenia odwykowego brak tego 秗odka, w po潮czeniu z niedostateczn ilo禼i przyjemnych zaj赕, stwarza mo縠 nud i pustk. Dlatego w ramach sesji terapeutycznych ka縟y pacjent musi opracowa w砤sn list tzw. przyjemnych zaj赕. Intelektualnie i duchowo rozwojowe znaczenie ksi笨ek oraz alternatywnych materia丑w czytelniczych stwarza tutaj pod硂縠 "pozytywnego uzale縩ienia", a tak縠 mo縧iwo禼i zwi阫szania kontroli nad w砤snymi emocjami i zachowaniem.

Trudno natomiast m體i o najlepszym typie literatury czytanej dla zaspokojenia potrzeb estetycznych, intelektualnych czy te dla relaksu. Na przyk砤d osoby lecz眂e si w O秗odku Rehabilitacji Narkoman體 w Toruniu, dzi阫i udost阷nianiu ksi笨ek przez O秗odek Czytelnictwa Chorych i Niepe硁osprawnych w Ksi笨nicy Kopernika駍kiej wypo縴czaj bardzo r罂ne pozycje. S w秗骴 nich ksi笨ki M. Bu砲akowa, U. Eco, W. Faulknera, W. Whartona, K. Vonneguta, G. Orwella, I. Singera, W. siaka, ale tak縠 Z. Herberta, H. Po秝iatowskiej, J. Szczepa駍kiego czy W. Tatarkiewicza.

Kilka s丑w teraz o sposobach walki z konfliktowymi sytuacjami. Bardzo istotne s tu treningi edukacyjne nowych zachowa, wiedza na temat uzale縩ienia, mo縧iwo禼i zdrowienia oraz konieczno禼i akceptacji w砤snych, "trze紈ych" potrzeb. I tutaj, r體nie cennym narz阣ziem terapeutycznym s ksi笨ki, wzgl阣nie alternatywne materia硑 czytelnicze. Poniewa zdecydowana wi阫szo舵 os骲 uzale縩ionych jest bardzo m硂da, nie jest w stanie zdoby kwalifikacji, potrzebnych do w砤禼iwego funkcjonowania w 秗odowisku spo砮cznym. Kilkuletni okres za縴wania szeroko pojmowanych 秗odk體 narkotycznych, w decyduj眂ej mierze przyczynia si do nie uzyskania nawet minimalnego wykszta砪enia. Dlatego cz阺to podr阠znik szkolny, literatura zalecana z j陑yka polskiego staj si jedynym obok wsparcia kogo z zespo硊 terapeutycznego czy lepiej wykszta砪onego uzale縩ionego, sposobem dokszta砪enia. Mimo 縠 zapewnienie obowi眤ku szkolnego spoczywa na ustanowionych opiekunach ma硂letniego, praktyka pokazuje, 縠 z jego wype硁ianiem bywa bardzo r罂nie. Szczeg髄ne znaczenie samokszta砪enie nabiera w czasie przebywania na oddzia砤ch ca硂dobowych, ale te w okresie p蠹niejszym. Warstwa edukacyjna s硂wa pisanego ma r體nie sens w najwcze秐iejszych etapach leczenia, pocz眞szy od wypisania historii choroby, poprzez zapisane zadania do zrealizowania na nast阷ny seans, wypisywanie dzienniczk體 uczu, a sko馽zywszy na udziale w grupie edukacyjnej. Dzi阫i nim uzale縩iony zapoznaje si z w砤sn chorob, jej przebiegiem, towarzysz眂ymi objawami, mechanizmami uzale縩ienia, historiami innych chorych. Sporz眃zanie notatek ze spotka grup edukacyjnych pozwala narkomanowi tak縠 na nauk g硂秐ego wyra縜nia swoich spostrze縠, my秎i, zwyk砮go wys砤wiania si podczas zdawanych terapeucie relacji z post阷體 zdrowienia. Literatura pi阫na dzi阫i analizie zachowa ksi笨kowych bohater體 daje te bezsprzecznie mo縧iwo舵 wgl眃u do samego siebie i do秝iadczanie w砤snych emocji. Ponowne kszta砪enie tej umiej阾no禼i staj si jednym z podstawowych warunk體 zwalczania choroby uzale縩ieniowej.

Czytelnictwo i biblioterapia narkoman體 - badania w砤sne

Interesuj眂e, pod k眛em pracy terapeutycznej z m硂dzie勘 szkoln, badania nad udzia砮m literatury w 縴ciu os骲 uzale縩ionych i rol materia丑w czytelniczych w rehabilitacji narkoman體 przeprowadzi砮m w szkole podstawowej i gimnazjum przy Pogotowiu Opieku馽zym w Toruniu. Dokona砮m ich w dw骳h etapach. Pierwszym - wst阷nym, z u縴ciem jako narz阣zia kr髏kiej ankiety czytelniczej. Drugim - g丑wnym, skupiaj眂ym si na obserwacjach przebywaj眂ych w o秗odku os骲 oraz rozmowach biblioterapeutycznych, cz甓ciowo bazuj眂ych na za硂縠niach kr髏koterminowej indywidualnej terapii analitycznej. Na tematyk rozm體 przede wszystkim mia硑 wp硑w wyniki sonda縰, kt髍y mia okre秎i mi阣zy innymi kr阦i zainteresowa czytelniczych badanych, a tak縠 ich do秝iadczenia czytelnicze. Ostatni badany element mia zosta wykorzystany w podczas stosowanej terapii retrospekcyjnej.

Wst阷ny sonda sk砤da si z dw骳h pyta socjometrycznych, dotycz眂ych wieku oraz aktualnego wykszta砪enia i czterech pyta otwartych, zwi眤anych z zagadnieniami dotycz眂ymi czytelnictwa. W grupie badawczej do czynienia mia砮m z m硂dzie勘 uzale縩ion przewa縩ie od substancji wziewnych. Kr髏ko przedstawiaj眂 problematyk tego rodzaju uzle縩ienia nale縴 wspomnie, 縠 inhalantomania polega na wdychaniu, w眂haniu lotnych substancji chemicznych. Obecnie najcz甓ciej wdychanymi w Polsce 秗odkami s takie syntetyki, jak tr骿chlorek etylu (tri), butapren, terpentyna, benzen, toluen, lakiery, terpentyna, nafta, rozpuszczalniki farb, autovidol, aerozole, werniks, nitro, siluks, aceton, eter, octany, wywabiacze plam, zmywacze do paznokci, heksan, glikole itp. Generalizuj眂 powy縮zy wykaz mo縩a powiedzie, 縠 m硂dzie zdolna jest do za縴wania praktycznie wszystkich 秗odk體 o intensywnym zapachu, dost阷nych w sklepach drogeryjnych, przemys硂wych, malarskich.

W 秗odowisku Pogotowia Opieku馽zego w Toruniu za縴wanie rozpuszczalnik體 i klej體 praktykowane by硂 przez jego wychowank體 przed umieszczeniem w plac體ce, jak te podczas pobytu w niej. By mo縠 z tego powodu, ich uzale縩ienie kadra pedagogiczno-psychologiczna traktowa砤 jako rzecz drugoplanow, od硂縪n do pracy w p蠹niejszym - nieokre秎onym bli縠j - czasie. O wyborze konkretnej grupy badawczej zadecydowa硑 opinie pracownik體 poradni pedagogiczno-psychologicznych, szpitali psychiatrycznych, uznaj眂ych poszczeg髄nych wychowank體 za uzale縩ionych.

Badana grupa liczy砤 sze禼iu wychowank體 Pogotowia Opieku馽zego (czterech ch硂pc體 i dw骿k dziewcz眛). ednia wieku wynios砤 16 lat, a przedzia wiekowy zawiera si mi阣zy 14 i 17 rokiem 縴cia. Spo秗骴 nich tylko jeden ch硂piec rozpocz背 nauk w zasadniczej szkole zawodowej, pozostali za badani ucz阺zczali do szko硑 podstawowej (w tym miejscu musz doda, i wszyscy wychowankowie mieli stwierdzon norm intelektualn, a niekiedy kilkuletnie op蠹nienia szkolne spowodowane by硑 wy潮cznie czynnikiem spo砮cznym: patologi w 秗odowisku rodzinnym, r體ie秐iczym, bezradno禼i rodzicielsk, kontaktem z substancjami uzale縩iaj眂ymi itp.). Dlatego poza pierwszymi dwoma pytaniami socjometrycznymi, wszystkie pozosta砮 z ankiety przynios硑 badanym niebywa砮 k硂poty. Mi阣zy innymi z tego powodu zmuszony by砮m uwzgl阣nia w odpowiedziach sonda縪wych opr骳z podawanych przez m硂dzie pozycji ksi笨kowych, tak縠 czasopisma i filmy.

Na pytanie dotycz眂e kontaktu respondenta z literatur przed okresem za縴wania 秗odk體 toksycznych nikt nie odpowiedzia, 縠 czyta ksi笨ki wybrane samodzielnie, dla w砤snej przyjemno禼i. Jedynie jeden ch硂piec napisa, 縠 czyta ksi笨ki o wojnie, mi硂禼i i k砤mstwie. Zaobserwowa砮m jednak u niego niezwykle s砤b umiej阾no舵 czytania, zw砤szcza ze zrozumieniem, dlatego ow deklaracj raczej uzna nale縴 za w眛pliw. Dwie inne osoby stwierdzi硑, i czyta硑 lektury szkolne, mi阣zy innymi W pustyni i w puszczy, Dzieci z Bullerbyn, S硂 Trombalski. Wszyscy ankietowani mieli z kolei kontakt z literatur pod postaci filmu, aczkolwiek w wymienionych obrazach dominowa硑 nie pozycje filmowe oparte na literackiej klasyce, lecz kino zdecydowanie komercyjne. By硑 to przede wszystkim filmy akcji, melodramaty, horrory itp. Jedna dziewczynka zadeklarowa砤 ogl眃anie ekranizacji ksi笨ki Pami阾nik narkomanki.

Na pytanie dotycz眂e zmiany upodoba czytelniczych w okresie uzale縩ienia, dwie osoby odpowiedzia硑, 縠 nie mia硑 縜dnego kontaktu z literatur, czy to pod postaci ksi笨kow czy filmow. Trzy dalsze osoby ograniczy硑 si do telewizji i ewentualnie m硂dzie縪wych czasopism Brawo, Popcorn, gdzie zainteresowa硑 si obrazkowymi historyjkami dotycz眂ymi prze縴 mi硂snych ich r體ie秐ik體. Jedna respondentka rozpocz瓿a w okresie uzale縩ienia poszukiwanie pozycji dotycz眂ych narkoman體, poniewa interesowa硂 j, jak wygl眃a 縴cie innych, podobnych jej os骲. Na podstawie analizy ich post阷owania sprawdza砤, czy sama jest narkomank. Mamy to wi阠 do czynienia z nie秝iadom dzia砤lno禼i autoterapeutyczn.

Moje pytanie o aktualn rol ksi笨ki w 縴ciu badanych, spotka硂 si z trzema rodzajami odpowiedzi. Dwie osoby ogl眃a硑 filmy o narkomanach i na秎adowa硑 ich zachowania. W wypowiedzi jednego z nich pad硂 nawet zdanie: "podoba硂 mi si, jak brali narkotyki". Dalsza dw骿ka ankietowanych otwarcie g硂si砤, i potrzebuje pomocy, 縠 zaprzesta砤by brania, gdyby kto im powiedzia, w jaki spos骲 to uczyni. Jak twierdzili, gdyby podsuni阾o im jakie odpowiednie ksi笨ki, to na pewno i one pomog硑by w wyj禼iu z na硂gu. Ostatnia dw骿ka mia砤 ju kontakt z terapeutycznymi lekturami, jak na przyk砤d Pami阾nik narkomanki i stwierdzi砤, 縠 dzi阫i ksi笨ce na jaki czas zaprzesta砤 za縴wania substancji toksycznych. Dzi阫i pami阾nikowym pozycjom o narkomanii osoby te zrozumia硑, 縠 "bycie narkomank nie ma i nie b阣zie mia硂 縜dnego sensu". W tym miejscu warte by硂by przytoczenie relacji nauczycielki j陑yka polskiego w szkole, do kt髍ej ucz阺zczali wychowankowie Pogotowia Opieku馽zego Na podstawie rozmowy dowiedzia砮m si, 縠 przerabianie lektur polega na g硂秐ym czytaniu ich fragment體 przez nauczycielk lub poszczeg髄nych uczni體, podczas lekcji j陑yka polskiego. Mimo i na miejscu znajdowa砤 si du縜 biblioteka szkolna, jej zasoby nie by硑 udost阷niane uczniom, gdy niszczyli ksi笨ki, cz阺to nie zwracali ich po wypo縴czeniu, a poza tym prawie wcale nie umieli czyta(!) - jak stwierdzi砤 polonistka. T do舵 krytyczn opini, dotycz眂 poziomu ukulturalnienia m硂dzie縴 plac體kowej, mog w pewnym zakresie r體nie potwierdzi, dzi阫i moim obserwacjom. Niejednokrotnie by砮m 秝iadkiem bezmy秎nych atak體 niszczenia wszystkiego co by硂 w zasi阦u wychowank體, nie pomijaj眂 palonych b眃 wyrzucanych przez okno podr阠znik體 lub szkolnych zeszyt體. Niestety nie spotyka硂 si to zazwyczaj z zdecydowanymi reakcjami wychowawc體, kt髍zy raczej sk硂nni byli wyda nowe artyku硑 z magazynu, ni sprawia sobie k硂potliwe obowi眤ki pedagogiczne w perspektywie rych硂 ko馽zonego dy縰ru w pracy. Ta beztroska polityka socjalizacyjna o秗odka, przynosi砤 jednak niebywa砮 koszty utrzymania i w czasie moich bada si阦a硑 one oko硂 4.500 z硂tych miesi阠znie, wydawanych na jednego wychowanka!

Do舵 du縠 k硂poty sprawi硂 badanym ostatnie pytanie sonda縰, skupiaj眂e si na podaniu przyczyn si阦ania po lektur. Notabene wcze秐iejsze odpowiedzi w znacznym stopniu ju wykaza硑, 縠 tak naprawd czytelnictwo w Pogotowiu Opieku馽zym nie istnieje. Najcz阺tszymi jednak podanymi impulsami czytania by硑: "dla dokszta砪ania (informacji)", "z ciekawo禼i", "z obowi眤ku", "dla zmiany samopoczucia (ze smutku, ze szcz甓cia)", "z nudy", "dla relaksu".

Po analizie wynik體 sonda縴 wst阷nych dopracowano metodyk modelu rozm體 w ramach terapii indywidualnej, zamierzonych w dalszej cz甓ci programu badawczego. Pierwotne za硂縠nia wyznaczono przed przyst眕ieniem do bada w Pogotowiu Opieku馽zym w Toruniu, na podstawie do秝iadcze uzyskanych w toku prowadzonych przeze mnie zaj赕 z innymi grupami narkoman體, mi阣zy innymi przebywaj眂ymi w O秗odku Rehabilitacji Narkoman體 przy Wojew骴zkim O秗odku Lecznictwa Psychiatrycznego w Toruniu. Za硂縠niem programu by硂, 縠 mia on by modyfikowany dla ka縟ego uzale縩ionego osobno, w zale縩o禼i od rezultat體 pisemnej ankiety oraz post阷體 terapeutycznych. Poniewa seanse trwa mia硑 do 2 godzin, ca硂禼i podejmowanej tematyki nie spos骲 by硂 om體i podczas jednego spotkania. Dlatego spotkania z ka縟ym uzale縩ionym odbywa si mia硑 kilkakrotnie, zazwyczaj raz w tygodniu. Ca硑 cykl trwa powinien przeci阾nie oko硂 30 - 45 dni. Schemat ka縟ej rozmowy oscylowa wok蟪 jednego z czterech blok體 tematycznych. Pierwszy, zdecydowanie o zabarwieniu terapii retrospekcyjnej, dotyczy inicjacji czytelniczych, pierwszych bohater體 literackich. Drugi, 禼i秎e nawi眤uj眂y do wcze秐iejszego, analizowa obecno舵 fascynacji czytelniczych z wczesnego dzieci駍twa. Trzecia grupa podejmowanych zagadnie, mia砤 na celu doszukanie si wp硑w體 literatury na w砤sne zdrowienie, mo縧iwo禼i zaczerpni阠ia cech charakteru postaci literackich oraz ich post阷owania i ewentualnych brak體 to uniemo縧iwiaj眂ych. Ostatnie zagadnienia skupia硑 si na okre秎eniu idealnego typu literatury w procesie zdrowienia. Sama idea tych rozm體 poza warstw informacyjn na potrzeby bada, mia砤 mie te drug: terapeutyczn, opieraj眂 si na dw骳h elementach. Pierwszym - retrospekcyjnym, pr骲uj眂ych odnale兼 za pomoc ksi笨ki najwspanialsze chwile w 縴ciu. Przypomnienie atrakcyjno禼i wcze秐iejszy lat mia硂 mie charakter por體nawczy w zestawieniu z okresem za縴wania 秗odk體 toksycznych i jednocze秐ie motywacj do ci眊砮go pod笨ania w kierunku zdrowienia. Zwa縴wszy na bardzo m硂dy wiek badanych realizacja tego postulatu by砤 z samego za硂縠nia niezwykle trudna, jednak wszelkie techniki konfrontacji dla os骲 uzale縩ionych, zdaniem autora jest jednym z wa縩iejszych element體 pomocy psychologicznej w procesie zdrowienia z na硂gu. Drugim elementem terapeutycznej warstwy przeprowadzanych rozm體 mia硂 by zmierzanie do okre秎enia wzoru osobowego u ka縟ego narkomana. Idea ten r體nie mia by zaczerpni阾y z literatury. Por體nywanie w砤snych cech charakterologicznych z ulubion postaci ksi笨kow, mia硂 na celu lepsze poznanie w砤snej osobowo禼i i wyznaczenie krok體 pomagaj眂ych i utrudniaj眂ych zbli縠nie si do tego wzoru. Same pytania mia硑 taki schemat, 縠 odpowiedzi na nie uk砤da硑 si jednocze秐ie w pewnego rodzaju 縴ciorys czytelnictwa oraz uzale縩ienia poszczeg髄nych rozm體c體.

Zgodnie z obawami, rozmowy przynios硑 jednak niezwykle ma硂 wa縩ych informacji, zar體no ze wzgl阣u na nik潮 przejrzysto舵 wypowiedzi badanych, jak i ich negatywne nastawienie dla wszelkich ponadobowi眤kowych zaj赕 w plac體ce. Niewielka 秝iadomo舵 wychowank體 Pogotowia Opieku馽zego w Toruniu, dotycz眂a konsekwencji dalszego za縴wania substancji toksycznych spowodowa砤, 縠 propozycje terapii spotyka硑 si raczej z ma硑m zainteresowaniem. Generalnie nikt z rozm體c體 nie zdawa sobie sprawy z destrukcyjnego oddzia硑wania narkotyku na organizm ludzki. O tym, 縠 nie si阦ano jeszcze po 秗odki do縴lne, nie decydowa硑 strach czy 秝iadomo舵, lecz w pe硁i zaspokajaj眂e dzia砤nie klej體 i rozpuszczalnik體. Zainteresowanie ksi笨k w warstwie edukacyjnej, relaksacyjnej lub terapeutycznej by硂 bardzo niskie u wszystkich badanych wychowank體. Zaledwie pojedyncze dzieci spo秗骴 wszystkich przebywaj眂ych w o秗odku wskazywa硑, 縠 czasami lektura wzbudza ich zainteresowanie. Oddzia硑wania poprzez literatur, s wi阠 konieczne, jednak縠 na pierwszy plan wysuwa si wym骻 ci眊砮go niwelowania zaleg硂禼i szkolnych. Dopiero w dalszym etapie mo縩a m體i o u縴waniu ksi笨ki do zabaw, zaj赕 dramowych, parateatralnych. Biblioterapia musi zatem mie przede wszystkim charakter dydaktyczny, wyr體nuj眂y i nawi眤uj眂y do wiedzy przekazywanej w szkole podstawowej. O leczeniu w o秗odkach rehabilitacyjnych dla narkoman體, szpitalach psychiatrycznych, gdzie terapie bazuj na odpowiednim rozwoju intelektualnym, nie mo縠 by wi阠 mowy.

Z przedstawionych wynik體 bada wynika jeden podstawowy wniosek. Nie istniej idealne konspekty grupowych zaj赕 biblioterapeutycznych, nawet w zbli縪nych, pod wzgl阣em wiod眂ej dysfunkcji, 秗odowiskach. O ile wskazane jest okre秎enie metodyki post阷owania na seansach, o tyle dob髍 konkretnych tre禼i do opracowania w grupie uzale縩ionych, poprzedzony musi by indywidualnymi spotkaniami i gruntown diagnoz pedagogiczn. Wst阷ne poznanie fascynacji, deficyt體 czytelniczych u ka縟ej z os骲 daje mo縧iwo禼i wyboru maksymalnie sp骿nej grupy, czy to na zasadzie podobie駍tw czy przeciwno禼i - zale縩ie od celu terapeutycznego danej grupy. Inne czynniki decydowa zatem musz o doborze do grupy o zabarwieniu terapi retrospekcyjn, inne dla grup o charakterze edukacyjnym, jeszcze inne przy poszukiwaniach wzor體 osobowych, na przyk砤d w ramach psychoterapii wgl眃owej, emocjonalnej. Z punktu widzenia badawczego wyniki biblioterapii w Pogotowiu Opieku馽zym w Toruniu s trudne do oszacowania w kr髏kim okresie czasu. Fakt dalszego pobytu uczestnik體 programu w o秗odkach psychiatrycznych lub specjalistycznych instytucjach terapeutycznych nie mo縠 przes眃za o jego przypisaniu w poczet zas硊g biblioterapii. By mo縠, jej elementy mia硑 znaczenie dla poszczeg髄nych os骲 w p蠹niejszej pracy nad sob. Z pewno禼i jednak nie u wszystkich. Brak poparcia terapii w砤禼iwym wsparciem socjalnym nie rokuje najlepiej dla wychowank體 plac體ki. Wi阫szo舵 z nich musi bowiem po osi眊ni阠iu pe硁oletno禼i wr骳i do patologicznego 秗odowiska rodzinnego i r體ie秐iczego, przez kt髍e zostali oni umieszczeni w Pogotowiu Opieku馽zym.

Proponowana literatura

  1. Cekiera Czes砤w, Psychoprofilaktyka uzale縩ie oraz terapia i resocjali瓃acja os骲 uzale縩ionych, Lublin 1993.
  2. Cox W. Miles, Osobowo舵 na硂gowa. Encyklopedia wiedzy o uzale縩ieniach, Warszawa 1995.
  3. Dodziuk Anna, Kamecki W硂dzimierz, Wyj舵 z matni. Proste rozmowy o zgubnym na硂gu, Warszawa 1994.
  4. Gorski Terence, Miller Merlene, Jak wytrwa w trze紈o禼i. Poradnik zapobiegania nawrotom choroby, Warszawa 1991.
  5. Gossop Michael, Narkomania. Mity i rzeczywisto舵, Warszawa 1993.
  6. Hostetler Jep, Dop髃i nie jest za p蠹no. Poradnik dla rodzic體, Katowice 1995.
  7. Maxwell Ruth, Dzieci, alkohol, narkotyki, Gda駍k 1994.
  8. Monti Peter, Abrams David, Kadden Ronald, Cooney Ned, Psychologiczna terapia uzale縩ienia od alkoholu. Przewodnik do treningu konstruktywnych zachowa, Warszawa 1994.
  9. Monti Peter, Abrams David, Kadden Ronald, Cooney Ned, Psychologiczna terapia uzale縩ienia od alkoholu. Przewodnik do treningu konstruktywnych zachowa, Warszawa 1994.
  10. Robson Philip, Narkotyki, Krak體 1997.

Referat wyg硂szony na konferencji "Diagnostyczna i terapeutyczna funkcja biblioteki szkolnej", Wroc砤w, 25-26 wrze秐ia 2003


Powr髏